D u q kishilik hoquq xatire künide, xitay hökümitini Uyghur xelqining bilish hoquqigha hörmet qilishqa chaqirdi

B d t bash katipi ban kimun we kishilik hoquq aliy komissari newi pilay alahide bayanat élan qilip, heqiqiy ehwalni bilish hoquqigha hörmet qilishning muhimliqini tekitlidi.
Muxbirimiz erkin
2011-03-24
Share
Ban-Ki-moon_headshot-305.jpg B d t bash katipi ban kimun. 2007-Yili 1-yanwar.
wikipedia.org

B d t ning omumi qurultiyi 2010-yili 12-ayda qarar maqullap, her yili 3‏-ayning 24-künini "Kishilik hoquq depsendichilikining heqiqiy ehwalini bilish hoquqi we kishilik hoquq ziyankeshlikige uchrighuchilarning izzet-hörmitini qoghdash xelq'ara küni" qilip belgiligen idi. Bügün kishilik hoquq depsendichilikining "Heqiqiy ehwalni bilish hoquqi we kishilik hoquq ziyankeshlikige uchrighuchilarning izzet-hörmitini qoghdash xelq'ara küni" ning tunji xatire künidur. Bu kün ottura amérikidiki salwadorning meshhur kishilik hoquq pa'aliyetchisi pop monsignor oskar arnulfo roméroning salwador hökümiti teripidin öltürülgen küni.

B d t ning bu künni xelq'ara xatire küni qilip békitishtiki muddi'asi pop romiro we romirogha oxshash kishilik hoquq üchün qurban bolghanlarni shundaqla bu yolda bedel tölewatqan kishilerni xatirilesh, ulargha ilham bérish we ularni qoghdash, kishilerning bu jehettiki depsendichilik qilmishlirini bilish hoquqini algha sürüsh üchündur. B d t kishilik hoquq aliy komissari newi pilay xelq'ara xatire künining harpisida élan qilghan bu heqtiki bayanatida eskertip,"Kishilik hoquq depsendichilikining ziyankeshlikige uchrighuchilar we ularning a'ile tawabatlirining, ulargha qarshi bu rezil jinayetni sadir qilghuchilargha da'ir heqiqiy ehwalni bilish hoquqi tartiwalghini bolmaydighan bir heqtur. Ularning qilmish sadir qilghuchilarning zor we sistémiliq depsendichilik qilmishi keltürüp chiqarghan seweb we ehwallarni bilish hoquqi bar. Ular yene, bu qilmishni kimler sadir qilghanliqi, ularning ehwali we ziyankeshlikke uchrighuchilarning qeyerde ikenlikini bilish hoquqigha ige" dep tekitligen.

B d t ning 24-martni kishilik hoquq depsendichilik heqiqiy ehwalini bilish hoquqi we kishilik hoquqi ziyankeshlikke uchrighuchilarning izzet-hörmitini qoghdash xelq'ara küni qilip békitken bu waqit, Uyghurlarning b d t ni 5-iyul weqeside iz-déreksiz yoqap ketken Uyghurlarning iz-dérikini qilishqa chaqiriwatqan mezgili idi. Dunya Uyghur qurultiyi we xelq'ara teshkilatlar xitay hökümitini ölüm jazasi we muddetsiz qamaq jazasigha höküm qiliniwatqan Uyghurlarni mexpiy sotlash, ularning atalmish jinayi qilmishi, aqlash-aqlinish hoquqi, edliye tertipige da'ir tepsilatlarni yoshurup, xelq'ara edliye ölchimi we puqralarning bilish hoquqini depsende qilish bilen eyiblewatqan idi.

B d t kishilik hoquq kéngishining ötken heptidiki yighinida amérika qatarliq bezi döletler, xeter astidiki xelqler teshkilati we dölet halqighan tinchliqperwer radikallar partiyisi qatarliq guruhlar xitayni tenqidlep, xitay hökümitining Uyghur zhurnalist we pa'aliyetchilirini qanunsiz wasitiler bilen basturuwatqanliqini ilgiri sürgen. Merkizi gérmaniyidiki dunya Uyghur qurultiyi peyshenbe küni mezkur xelq'ara kün munasiwiti bilen radi'omizgha bayanat élan qilip, xitayni mezkur xelq'ara künning rohigha hörmet qilishqa chaqirdi. Dunya Uyghur qurultiyining awstraliyidiki Uyghur siyasiy aktiplirini terbiyilesh kursigha qatnishiwatqan qurultay bayanatchisi dilshat rishit, mezkur xatire künining ehmiyiti Uyghurlar duch kéliwatqan nöwettiki jiddiy bir mesilini eks ettüridighanliqini bildürdi.

24‏-Mart "Xelq'ara bilish hoquqi we kishilik hoquqi ziyankeshlikke uchrighuchilarning izzet-hörmitini qoghdash küni" ning harpisida yene, b d t bash katipi ban kimun tebrikname élan qilip, heqiqiy ehwalni bilish hoquqi kishilik hoquq xizmitining kem bolsa bolmaydighan bir qismi, dep körsetti. Ban kimun bu heqtiki tebriknamiside "Heqiqiy ehwalni bilish ziyankeshlikke uchrighuchilar we ularning a'ile tawabatining könglini yasap, ularning hoquqini turghuzushigha we shundaqla ularning bolmidi dégende yüttürgen nersilirini tépiwélishigha türtke bolidu. Heqiqiy ehwalni échip tashlash jem'iyetning kishilik hoquqni depsende qilghuchilarning mes'uliyitini sürüshtürüshige yardem qilidu" dep tekitligen.

Közetküchilerning ilgiri sürüshiche, Uyghur aptonom rayonida her yili nurghun adem siyasiy sewebler bilen qolgha élinip, ölüm jazasi we yaki uzun muddetlik qamaq jazalirigha mehkum qilinsimu, lékin xitay hökümiti we metbu'ati buninggha da'ir uchurlarni mexpiy tutidighan az sandiki rayonlarning biridur. Uyghur aptonom rayonining yuqiri derijilik bir emeldari ötkende 2010‏-yili 5-iyul weqesige munasiwetlik 380 nechche déloning bir terep qilin'ghanliqini ilgiri sürgen. Lékin, da'iriler yuqiriqi délolargha chétilidighan adem sani, shexsler, ularning qandaq jinayet bilen eyiblen'genliki, aqlinish hoquqi bérilgen-bérilmigenliki, qandaq bir terep qilin'ghanliqi we néme üchün bir terep qilin'ghanliqigha da'ir héchqandaq uchur élan qilip baqqan emes. Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit, Uyghur ili kishilerning heqiqiy ehwalni bilish hoquqi we kishilik hoquq pa'aliyetchilirining izzet‏-hörmiti depsendichilikke uchrash ehwali éghir weziyettiki rayon ikenlikini bildürdi.

2009‏-Yili ürümchide yüz bergen 5‏-iyul weqesidin kéyin, b d t kishilik hoquq kéngishi xitay hökümitidin Uyghur aptonom rayonigha alahide tekshürüsh xadimi ewetip, rayonda yüz bériwatqan hadisilerni tekshürüshni telep qilghan idi. Lékin, xitay hökümiti kishilik hoquq kéngishining mezkur iltimasigha hazirgha qeder jawab bermigen. Kishilik hoquq kéngishining ötken heptidiki yighinida bezi xelq'ara teshkilatlar xitay hökümitini kishilik hoquq kéngishi bilen hemkarlishishqa chaqirip, b d t alahide kishilik hoquq tekshürgüchisining Uyghur ilida tekshürüsh élip bérishini qobul qilishqa ündigen. Dilshat rishit, xitayning hazirgha qeder xelq'ara ehdinamilerni ijra qilmay kéliwatqanliqini, lékin bu qétim "Heqiqiy ehwalni bilish hoquqi we ziyankeshlikige uchrighuchilarning izzet-hörmitini qoghdash xelq'ara küni" rohigha hörmet qilishini ümid qilidighanliqini bildürdi.

B d t kishilik hoquq aliy komissari newiy pilay mezkur xelq'ara xatire küni munasiwiti bilen élan qilghan tebriknamiside yene, her qaysi ellerdiki kishilik hoquqni qoghdash we heqiqiy ehwalni jem'iyetke ashkarilash yolida qurban bériwatqan kishilerge hörmet bildüridighanliqini tekitligen. U mundaq deydu "Biz bu künni xatirilewatqan bir peytte, öz dölitidiki kishilik hoquq depsendichilikini pash qilish yolida xéyim-xeterge tewekkül qilghan we tewekkül qiliwatqan kishilerge hörmet bildürimiz. Bu kishiler da'im öch élishqa uchrashtin endishe qilsimu, lékin ular özlirining wezipisi dep qaraydighan bu ishlarni yüksek bir jasaret bilen dawamlashturup kelmekte" dep körsetken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet