Uyghur élide köchmen ishchilargha imtiyaz bérish teshebbus qilindi


2005.01.17

Xitay hökümitige qarashliq "shinjang xewer tori" ning düshenbe küni xewer qilishiche, nöwette Uyghur élidiki sheherlerde ishlewatqan aqqun ishchilarning sani bir milyondin ashqan.

Xitay aqqunlirigha "yéshil kénishke"

kochmen-150.jpg
Bu resim 2003-yili 17-séntebirde qeshqerde tartilghan bolup, bir xitay ayal maw zédongning heykiling aldida meshq qilmaqta. Xitay, Uyghur élini igiligen 55 yildin buyan, bu yerge her xil yollar bilen xitay kochmenlirini yötkimekte. AFP

Uyghur élidiki bir qisim siyasiy kéngesh ezaliri, ularning ish heqqi, emgek shara'iti, jem'iyet parawanliqi qatarliq jehetlerde tégishlik hoquqlargha érishelmeywatqanliqini bildürüp, ulargha "sheher yéshil kinishkisi" tarqitish arqiliq, ularni Uyghur élidiki sheher ahalisige oxshash hoquqlardin behriman qilishni otturigha qoyghan.

Xewerde éytilishiche, Uyghur élidiki sheherlerge kélip jan béqiwatqan köchmen ishchilarning köp qismi xitayning ichkiri ölkiliridin kelgenler iken. Ular asasliqi qurulush, kan, toqumichiliq, ashxana mulazimiti qatarliq sahelerde ishleydiken. Xitay da'iriliri xewerde, köchmen ishchilar qiliwatqan ishlarning köpinchisi "yerlik xelq jiddiy ihtiyajliq bolghan, emma ishleshni xalimaydighan xizmetler" dep körsetken.

Uyghur aptonum rayonluq 9 - nöwetlik siyasiy kéngeshning 3 - omumiy yighinigha qatnishiwatqan siyasiy kéngesh ezaliri, ishchilar uyushmisi we emgekchiler parawanliqi orunlirining sirttin kelgen aqqun ishchilarning hoquqini qoghdashni zor küch bilen kücheytishini otturigha qoyghan.

Xitay ölkiliridiki Uyghurlarning hoquqichu?

Uyghur élidiki alaqidar tarmaqlar, Uyghur élige kelgen aqqun ishchilarning hoquqini qoghdashqa ehmiyet bériwatqan bir peytte, Uyghur élidin xitayning ölkilirige bérip ishlewatqan Uyghurlar bolsa pütünley eksinche mu'amilige uchrimaqta. Radiyomizning heqsiz liniyisige kelgen inkaslargha qarighanda, xitay ölkiliridiki yerlik hökümet da'iriliri we saqchi organliri bash bolup, Uyghurlarni chetke qaqidiken we qaqti - soqti qilidiken. Yerlik xelqlerning ulargha turalghu jay bérishini cheklep, Uyghurlarning tijaret élip bérishigha qiyinchiliq yaritiken.

Xitayning assimilyatsiye siyasitining bir qismi

Amérikining niyu york shehiridiki "béyjing bahari" zhornilining bash tehriri shöwiy ependi, Uyghur élide aqqun ishchilargha sheher ahalisi bilen oxshash hoquq bérish teshebbusining téxi xitayning bashqa jaylirida otturigha qoyulmighanliqini bildürüp, buning xitayning assimilyatsiye siyasitining bir qismi bolishi mumkinlikini körsetti. U sözide mundaq didi:

"Uyghurlar we bashqa az sanliq milletler hazir Uyghur élide xitaylarning basturushi we bozek qilishigha uchrawatidu. Ular bolupmu xizmet tépishta xitaylar bilen teng hoquqtin behriman bolalmaywatidu. Shunga, nurghun Uyghurlar hazir ishsiz. Buning eksiche, xitay hökümiti ichkiridin barghan aqqunlar we bashqa xitay köchmenlirige xizmet jehettin étibar bériwatidu. Méningche, eger aqqun ishchilargha sheher ahalilirige oxshash hoquq bérilse, bu xitay köchmenliri üchün bir yaxshi ish. Biraq bu téximu köp aqqun ishchilarning bu rayon'gha kélip, Uyghur élidiki ish pursitini téximu igilishini keltürüp chiqiridu. Méningche, xitayning bu teshebbusi qarimaqqa yaxshi bolghan bilen, emeliyette Uyghur élini xitaylashturushni kücheytishtiki bir tedbir bolishi mumkin.

Xitay hökümiti Uyghurlarning menpe'etini oylishishi kérek

Shöwiy ependining qarishiche, aqqun ishchilarning hoquqini qoghdashni emelge ashurushta, xitay hökümiti aldi bilen nöwettiki jem'iyet tüzülmisini özgertip, ularning öz yurtlirida tégishlik hoqoqigha kapaletlik qilishi kérek iken. U sözide yene, Uyghur élide xitay hökümitining yerlik xelqning menpe'etige hörmet qilip, Uyghurlargha tégishlik heq- hoquqlirini bérishi kéreklikini tekitlidi.

Xitay hökümiti xewiride, ichkiridin kelgen aqqun ishchilarning nurghunlirining ishta yarilinish , dawalinish , ishsizliq we tughut jehettiki sughurtilirining yoqliqini alahide tekitlep, aqqun ishchilarning bu tereplerdiki hoquqini kücheytishni otturigha qoyghan.

Biraq shöwiy ependi, Uyghur ilidiki aqqun ishchilarningla emes, nöwette xitaydiki nurghun sheher ahaliliriningmu yuqiriqidek sughurtilardin behriman bolalmaydighanliqini körsetti.

Xitaylashturushni tizlitishtiki yene bir qedem

Türkiyidiki xitay ishliri tetqiqatchisi doktor erkin ekrem ependi, Uyghur élidiki siyasiy kéngesh ezaliri otturigha qoyghan, sheherlerdiki xitay köchmen ishchilargha sheher ahalisi bilen oxshash mu'amile qilish teshebbusi heqqide toxtilip, buning xitaylarning sherqiy türkistandiki nopusini köpeytish we ularni righbetlendürüsh, Uyghurlarning sherqiy türkistandiki nopusini az sanliq halgha chüshürüp, xitaylashturush qedimini tézlitish, Uyghurlarning medeniyet jehettiki tesiri azaytish ikenlikini otturigha qoydi.

Siyasiy kéngesh ezalirining otturigha qoyghan bu teshebbusliri, Uyghur aptonum rayonluq xelq qurultiyining maqulliqidin ötkendin kiyin, andin küchke ige bolidu. (Arzu)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.