Tarix bétidin yoqalghan millet—manjularning aptonom rayon qurush chüshining berbat bolushi

Til, yéziq we milliy örp-adetliri assimilyatsiye bolup tügigen milletlerning qaytidin bash kötürüsh pursetlirimu tügigen bolidu. Tarixta bügünki xitay chong quruqluqi teweside büyük impériye qurup esirlep dewr sürgen manjular buning tipik misali.
Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2012-08-21
Share
manju-ayali-305 2010 - Yili 11 - mart küni, xelq qurultiyi yighinigha kelgen bir manju ayal bashqa wekiller bilen tyenenmén meydanida.
AFP

19-Awghust küni boshün tor bétide, manjularning “Manju aptonom rayoni qurush” arzusining emelge ashmasliqidiki seweblerni sherhligen bir maqale élan qilindi. Maqalide, xitay ichi we sirtidiki manjularning yillardin buyan aptonom rayon qurush arzulirida bolup kelgen bolsimu, bu shérin chüshlirining téxiche emelge ashmighanliqi, manjularning til, yéziqlirini, milliy örp-adetlirini yoqitip, xitaylargha assimilyatsiye bolup ketkenliki buning tüpki sewebliridin biri ikenliki yorutup bérilgen.

Manjular 1115-1234-yillirighiche jin sulalisini qurup hakimiyet üstide yashighan. Kéyin mongghullargha boysun'ghan. 1616-Yili qaytidin bash kötürüp, “Kéyinki jin sulalisi” ni qurup, seltenitini eslige keltürgen. 1636-Yili sulale namini “Büyük ching sulalisi” dep özgertken. Taki 1912-yili xitay milletchiliri bash kötürüp, “Jungxu'a min'go” ni qurghuche bolghan shunche uzun esirler mabeynide, pütün xitayni idarisi astigha alghan halda öz hakimiyitini saqlap kelgen. 1924-Yili axirqi padishah puyi ordidin heydep chiqirilghandin kéyin, manju xanidanliqigha resmiy xatime bérilgen.

Emma, 1931-yili yaponiye sherqiy shimaldiki üch ölkini ishghal qilip, 1932-yili “Manjuriye döliti” ning eslige kelgenlikini jakarlidi we 1934-yili uning namini “Manjuriye impériyisi” qilip özgertti. Bu impériye 1945-yili 8-ayning 5-küni yaponiye ikkinchi dunya urushida teslim bolghan'gha qeder dawamlashti.

Maqalide körsitilishiche, milletchi xitayning öz waqtidiki teshebbusname we teshwiqatlirida “Jungxu'a min'go dölitini xitay, manju, mongghul, xuyzu, tibettin ibaret besh millet ortaq qurdi” déyilgen. 1949-Yili xitay kommunistliri hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin manjudin bashqa milletlerge aptonom rayon qurup bergen bolsimu, manjularning aptonom rayon qurush iltimasini ret qilghan. Emeliyette, bügünki xitay zémini manjularning igidarchiliqidiki zémin bolup, xitay tupraqliridin bashqa, Uyghur diyari, ichki mongghul, tibet qatarliq rayonlarning hemmisi xitay kommunistliri warisliq qilghan zéminlardur. Xitay kommunistliri téxi, qanche on esirlik manju tarixini xitay tarixi qilip sözleydu. Tarixta manjular yaratqan medeniyetlerni xitay medeniyiti dep ataydu. Honlar, manjular, mongghullarning qanche-qanche esirlik mustemlikiside yashighan xitaylar, bu tarix musapiside barliqqa kelgen nersilerning hemmisini jungxu'a millitining mülki, medeniyiti hésablaydu.

Maqalide bayan qilinishiche, lyawning, jilin, xéylungjyangdin ibaret üch ölkidiki kishiler özlirini jungxu'a milliti dep qarimaydu. Ular esli menbesi tongguslardin bolghan manjularning ewladliri. 2000-Yilidiki nopus statistikisida körsitilishiche, manjularning nopusi 160 milyondin yuqiri. Emma bügün, ularning ne til, yéziqi, ne milliy örp-aditi, ne medeniyet namayendiliridin esermu yoq.

Közetküchilerning qarishiche, ularning milliy kimlikini yoqitishidek bu qeder éghir paji'elerge yoluqushigha, öz örp-adetlirini saqlashqa ehmiyet bermigenliki, xitay tilini manju tilidin etiwar bilgenliki, manjuche kiyinishtin xitayche kiyinishni ela körgenliki, xitaylar bilen turmush qurushtin saqlinalmighanliqi qatarliq köpligen amillar seweb bolghandin tashqiri, xitayning türlük bésimigha, assimilyatsiye siyasetlirige bash egkenliki asasiy seweb bolghan.

D u q mu'awin re'isi ümid agahi ependi manjular tarixta yoluqqan bésimlargha bügün Uyghurlarningmu yoluquwatqanliqini, belki téximu éghir yoluquwatqanliqini tilgha aldi. U xitaydin qutulush arzusidiki Uyghurlarning qandaq qilghanda manjular yoluqqan qismetlerdin saqlinalaydighanliqi toghrisida toxtaldi. Ümid agahi ependi sözide, “Qosh tilliq ma'arip”ni öz perzentlirining istiqbali üchün paydiliq körüwatqan bezi ata-anilarni agahlandurdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet