Әзәрбәйҗанда мәхмут қәшқири вәхпи қурулди


2007.03.15

Әзәрбәйҗан язғучилар җәмийити тармиқида мәһмут қәшқири вәхпи қурулған болуп, бу вәхп әзәрбәйҗан хәлқигә вә пүтүн түрк дунясиға мәһмут қәшқирини вә у мәзгилдики қараханлар мәдәнийитини, тарихини тонутушни мәқсәт қилидикән. 2006-Йили қурулған бу вәхп қисқиғинә вақит ичидә бу һәқтә нурғун паалийәтләрни елип барған. Биз бу вәхп вә паалийәтлири һәққидә мәлумат елиш үчүн вәхп башлиқи язғучи, шаир илһан қараханли әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

-Алди билән өзиңизни қисқичә тонуштуруп өтсиңиз қандақ, фамилиңиз нимишқа қараханли?

- Бизниң әҗдадимиз қараханлиқлардин. Әзәрбайҗанниң қараханли йезисида яшаймиз. Таос райониниң қараханли йезиси бар. Әҗдатлиримиз қараханлилиқлардин кәлгән болуп, кейин улар әзәрбайҗанға көчүп кәлгән икән. Мән әзәрбайҗан язғучилар җәмийитидә ишләймән. Нәшир қилинған көп санда шеир вә һекайә китаплирим бар. 2006-Йилидин бери мәһмут қәшқири вәхпиниң мудири болуп ишләватимән.

- Һөрмәтлик илһан қараханли әпәнди, мәһмут қәшқири вәхпини қурушиңиздики мәқсәт нимә, қачан қурулди, бу һәқтә қисқичә мәлумат бәрсиңиз қандақ?

- Вәхпни қуруштики мәқсәт, советләр бирлики мәзгилидә биз қәдимқи тарихимизниң, мәдинийитимизниң роһидин мәһрум қалдуқ. Шуңа биз мәдинийитимизни әзәрбәйҗанда күчимизниң йетишичә қайтидин җанландуруш, тонутуш үчүн бу вәхпни қурдуқ. Мәһмут қәшқири түрк дунясиниң әң муһим шәхислиридин бири. Түрк мәдинийитидә наһайити муһим рол ойниған кишиләрдин бири. Түркий тиллар дивани бизниң әң қиммәтлик тарихи абидимиздур. У пүтүн түрк дунясиниң даһиси, шуңа биз униң намиға бир вәхп қурушни мувапиқ көрдуқ. Паалийитимиз барғансери күчийиватиду. Мәшһур қазақ язғучиси олҗай сулайманофниң әсири, ундин башқа түркий тиллар диваниниң бесилишиға ярдәм қилдуқ. Булардин башқа тарихтики түрк алимлириниң туғулған яки вапат болған күнлирини хатирләш паалийәтлирини өткүзиватимиз.

- Бу вәхпкә кимләр әза?

- Мән бу вәхпни қурғандин кейин әзәрбәйҗанниң мәшһур язғучи, шаирлири вә илим адәмлири әза болди. Даңлиқ язғучимиз анар, низами җафәроф, газәнфәр пашайофқа охшаш нурғун муһим әрбаплар әза болди. Биз вәхпимизни кеңәйтиватимиз. Кәлгүсидә түркийә вә башқа түркий җумһурийәтлири билән һәмкарлишип мәһмут қәшқири һәққидә чоң паалийәтләрни өткүзүшни ойлаватимиз.

- Әзәрбәйҗанлиқлар мәһмут қәшқирини яхши биләмду?

- Мәһмут қәшқири әзәрбәйҗанда аз тонулиду. Бизниң бу вәхпни қуруштики мәқситимизму мәһмут қәшқирини, қараханли дөлитиниң тарихини, мәдинийитини тонутуштин ибарәт. Чүнки бу бизниң өз мәдинийитимиз, өз тарихимиз. Әзәрбәйҗан түркистан билән ғәрб арисида көврүклүк рол ойнайдиған дөләт. Биз өз түрк мәдинийтини әзәрбәйҗанда вә әзәрбәйҗан арқилиқ дуняға тонутуш мәқсити билән паалийәт елип бериватимиз. Бизниң вәхпимизниң әзаси рамиз әскәроф түркийә рәис җумһури сулайман демирәлниң мадди ярдими билән түркий тиллар диванини әзәричигә тәрҗимә қилип нәшир қилдурди. Буниң билән мәһмут қәшқири әзәрбайҗанда тонулишқа башлиди. Әзәрбәйҗан хәлқи мәхмут қәшқири туғулған қәшқәрни, уни йетиштүргән уйғур хәлқини яхши билмәйду. Бүгүн 10милйондин артуқ уйғур хәлқи яшаватқан шәрқий түркистанни, уйғур хәлқи тарихта яратқан шанлиқ мәдинийәтләрни билим адәмлириниң сиртида авам хәлқ анчә билмәйду. Вәхпимиз қурулғандин кейин биз буларни тонутушқа башлидуқ. Уйғурлар бизниң қериндишимиз, уларниң мәдинийти, тарихи бизниңму тарихимиз вә мәдинийитимиздур. Шуңа буни тонутуш, қайтидин тирилдуруш бизниң бурчимиз.

- Һөрмәтлик илһан қараханли әпәнди, түркий милләтләрниң көпи мустәқилликкә еришти. Әмма мәһмут қәшқиридәк улуғ алимни йетиштүргән уйғур хәлқи қейинчилиқ астида. Сиз буниңға қандақ қарайсиз?

- Уйғурлар бүгүн әң қейин әһвалда қалған бир түркий милләт. Тоғрисини десәм, уйғулар һазир ассимилятсийә болуп йоқ болуш хәвпи астида. Хитайниң бесими давам қиливатиду. Мән буни йеқиндин тәқип қиливатимән. Дунядики һәр бир түркий хәлқниң вә илим адәмлириниң уйғурларға ярдәм қилиш мәҗбурийити бар, бу бир бурч. Уларға мадди вә мәниви җәһәттин ярдәм қилиш керәк. Һич болмиғанда уларниң тарихини, мәдинийити тонутуш керәк. Мениң бу һәқтә пиланлирим бар. Йеқинда елип бармақчи болған пиланим, әзәрбәйҗанниң баку шәһиридә уйғурлар һәққидә бир илми муһакимә йиғини ечиштин ибарәт. Мәнчә, уйғурлар әң көп ярдәмгә муһтаҗ болған бир түркий милләт. Чүнки, түркийә болсун, әзәрбәйҗан болсун хитай билән болған мунасивитиниң йириклишишини халимиғачқа һичким уларға ярдәм қилишқа йеқин кәлмәйватиду. Мәнчә, пүтүн түркий милләтләрниң ана вәтини, шанлиқ түрк мәдинийитиниң яратқучиси, мәһмут қәшқириниң нәврилири болған уйғурларға барлиқ түркий җумһурийәтләр ярдәм қилиши керәк. (Әркин тарим)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.