Ezerbeyjanda mexmut qeshqiri wexpi quruldi


2007.03.15

Ezerbeyjan yazghuchilar jem'iyiti tarmiqida mehmut qeshqiri wexpi qurulghan bolup, bu wexp ezerbeyjan xelqige we pütün türk dunyasigha mehmut qeshqirini we u mezgildiki qaraxanlar medeniyitini, tarixini tonutushni meqset qilidiken. 2006-Yili qurulghan bu wexp qisqighine waqit ichide bu heqte nurghun pa'aliyetlerni élip barghan. Biz bu wexp we pa'aliyetliri heqqide melumat élish üchün wexp bashliqi yazghuchi, sha'ir ilhan qaraxanli ependi bilen söhbet élip barduq.

-Aldi bilen özingizni qisqiche tonushturup ötsingiz qandaq, familingiz nimishqa qaraxanli?

- Bizning ejdadimiz qaraxanliqlardin. Ezerbayjanning qaraxanli yézisida yashaymiz. Ta'os rayonining qaraxanli yézisi bar. Ejdatlirimiz qaraxanliliqlardin kelgen bolup, kéyin ular ezerbayjan'gha köchüp kelgen iken. Men ezerbayjan yazghuchilar jem'iyitide ishleymen. Neshir qilin'ghan köp sanda shé'ir we hékaye kitaplirim bar. 2006-Yilidin béri mehmut qeshqiri wexpining mudiri bolup ishlewatimen.

- Hörmetlik ilhan qaraxanli ependi, mehmut qeshqiri wexpini qurushingizdiki meqset nime, qachan quruldi, bu heqte qisqiche melumat bersingiz qandaq?

- Wexpni qurushtiki meqset, sowétler birliki mezgilide biz qedimqi tariximizning, mediniyitimizning rohidin mehrum qalduq. Shunga biz mediniyitimizni ezerbeyjanda küchimizning yétishiche qaytidin janlandurush, tonutush üchün bu wexpni qurduq. Mehmut qeshqiri türk dunyasining eng muhim shexisliridin biri. Türk mediniyitide nahayiti muhim rol oynighan kishilerdin biri. Türkiy tillar diwani bizning eng qimmetlik tarixi abidimizdur. U pütün türk dunyasining dahisi, shunga biz uning namigha bir wexp qurushni muwapiq körduq. Pa'aliyitimiz barghanséri küchiyiwatidu. Meshhur qazaq yazghuchisi oljay sulaymanofning esiri, undin bashqa türkiy tillar diwanining bésilishigha yardem qilduq. Bulardin bashqa tarixtiki türk alimlirining tughulghan yaki wapat bolghan künlirini xatirlesh pa'aliyetlirini ötküziwatimiz.

- Bu wexpke kimler eza?

- Men bu wexpni qurghandin kéyin ezerbeyjanning meshhur yazghuchi, sha'irliri we ilim ademliri eza boldi. Dangliq yazghuchimiz anar, nizami jaferof, gazenfer pashayofqa oxshash nurghun muhim erbaplar eza boldi. Biz wexpimizni kéngeytiwatimiz. Kelgüside türkiye we bashqa türkiy jumhuriyetliri bilen hemkarliship mehmut qeshqiri heqqide chong pa'aliyetlerni ötküzüshni oylawatimiz.

- Ezerbeyjanliqlar mehmut qeshqirini yaxshi bilemdu?

- Mehmut qeshqiri ezerbeyjanda az tonulidu. Bizning bu wexpni qurushtiki meqsitimizmu mehmut qeshqirini, qaraxanli dölitining tarixini, mediniyitini tonutushtin ibaret. Chünki bu bizning öz mediniyitimiz, öz tariximiz. Ezerbeyjan türkistan bilen gherb arisida köwrüklük rol oynaydighan dölet. Biz öz türk mediniytini ezerbeyjanda we ezerbeyjan arqiliq dunyagha tonutush meqsiti bilen pa'aliyet élip bériwatimiz. Bizning wexpimizning ezasi ramiz eskerof türkiye re'is jumhuri sulayman démirelning maddi yardimi bilen türkiy tillar diwanini ezerichige terjime qilip neshir qildurdi. Buning bilen mehmut qeshqiri ezerbayjanda tonulishqa bashlidi. Ezerbeyjan xelqi mexmut qeshqiri tughulghan qeshqerni, uni yétishtürgen Uyghur xelqini yaxshi bilmeydu. Bügün 10milyondin artuq Uyghur xelqi yashawatqan sherqiy türkistanni, Uyghur xelqi tarixta yaratqan shanliq mediniyetlerni bilim ademlirining sirtida awam xelq anche bilmeydu. Wexpimiz qurulghandin kéyin biz bularni tonutushqa bashliduq. Uyghurlar bizning qérindishimiz, ularning mediniyti, tarixi bizningmu tariximiz we mediniyitimizdur. Shunga buni tonutush, qaytidin tirildurush bizning burchimiz.

- Hörmetlik ilhan qaraxanli ependi, türkiy milletlerning köpi musteqillikke érishti. Emma mehmut qeshqiridek ulugh alimni yétishtürgen Uyghur xelqi qéyinchiliq astida. Siz buninggha qandaq qaraysiz?

- Uyghurlar bügün eng qéyin ehwalda qalghan bir türkiy millet. Toghrisini désem, uyghular hazir assimilyatsiye bolup yoq bolush xewpi astida. Xitayning bésimi dawam qiliwatidu. Men buni yéqindin teqip qiliwatimen. Dunyadiki her bir türkiy xelqning we ilim ademlirining Uyghurlargha yardem qilish mejburiyiti bar, bu bir burch. Ulargha maddi we meniwi jehettin yardem qilish kérek. Hich bolmighanda ularning tarixini, mediniyiti tonutush kérek. Méning bu heqte pilanlirim bar. Yéqinda élip barmaqchi bolghan pilanim, ezerbeyjanning baku shehiride Uyghurlar heqqide bir ilmi muhakime yighini échishtin ibaret. Menche, Uyghurlar eng köp yardemge muhtaj bolghan bir türkiy millet. Chünki, türkiye bolsun, ezerbeyjan bolsun xitay bilen bolghan munasiwitining yiriklishishini xalimighachqa hichkim ulargha yardem qilishqa yéqin kelmeywatidu. Menche, pütün türkiy milletlerning ana wetini, shanliq türk mediniyitining yaratquchisi, mehmut qeshqirining newriliri bolghan Uyghurlargha barliq türkiy jumhuriyetler yardem qilishi kérek. (Erkin tarim)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.