'Shinjang men anglighandek emesken'

B b s xelq'ara bölümining hawalisi bilen ürümchi, qeshqerlerni ziyaret qilghan zhurnalist bén browét bügün sayahet xatirisini élan qildi.
Muxbirimiz weli
2010-06-24
Share
qeshqer-mao-1-305 Süret, qeshqer xelq meydanidiki mawzédungning heykili.
AFP Photo

‏- Xitayche 'shinjang' dep atilidighan jay emeliyette xitayningkige peqet oxshimaydighan nahayiti mol tarix we medeniyet bar jay dep anglayttim, ‏- dep sayahet tesiratini bashlaydu b b s xelq'ara bölümining hawalisi bilen ürümchi, qeshqerlerni ziyaret qilghan zhurnalist bén browét. U 'shinjang men anglighandek emesken' dégen maqalisida mundaq dep yazidu: zéminining chongluqi iran bilen teng bolghan bu rayonning merkizi ürümchige bardim. Ayropilandila körüniduki, chet'ellikler adette xitayning sayahet xeritiliridin asan tapalmaydighan bu sheher, emeliyette nahayiti chong sheher iken.

'Xitay da'iriliri bu yil 5‏ - ayning 14 ‏- küni, hemme uchur-alaqe eslige keldi dep élan qilghan idi'

Özliri kéliwalghan xitaylar bilen yerlik Uyghurlar otturisida 2009‏ - yili zorawanliq toqunush yüz bergendin kéyinla, xitay da'iriliri bu rayonning dunya bilen bolghan pütün intérnét we uzun yolluq téléfon alaqisini üzüwetken bolup, bu yil 5‏ - ayning 14 ‏- künige kelgende , andin hemme uchur-alaqe eslige keldi dep élan qilghan idi.

---- Men tamozhnidin ötkende, ---- dep bayanini dawamlashturidu aptor, ----xitayning chégra xadimliri manga uzun waqit tikilip qarap turup, yene pasportimgha bir qariwétip, bir hazadin kéyin külümsirep 'junggoda turghan künliringizge xoshalliq tileymen' dédi. Men tamozhnidin chiqip taksigha olturghanda, alliqachan 'ete' bolghan idi. Insi-jin körünmeydighan yoruq kochilardin ötüp bir zamaniwi méhmanxanigha keldim.

'Bir chong meschit bar jaygha kelgende, andin mézilik kawap hidini sezdim'

Aptor bayanini mundaq dep dawamlashturidu: men oyghan'ghandin kéyin, burun kélip baqmighan bu natonush jayda qandaq sayahet qilishni oylidim. Bu jayning yerlik tilini ögenmigen'ge échindim. Men azraq bilidighan rus tili bu jayda esqatmidi. Men aldi bilen kochilarni aylinip baqtim. Xitayning sheherliridikige oxshash binalarni kördüm, etigendila chiqip baghchilarda xitayche usul oynaydighan kishilerni, üch chaqliq rishkilarni, harwisini ittirip yürüp tawuz satidighan kishilernimu kördüm. Xitay sheherliridikige oxshaydighan igiz binalar qatarida bir chong meschit köründi. Men shu jaygha kelgende, andin mézilik kawap hidini sezdim we xitaylargha oxshimaydighan ademlerni kördüm.

'Nahayiti köp qoralliq qisimlar kochilarda toxtimay charlap yürgen, emma bu sheherdiki yerlik xelq peqet qorqmighan'

‏- Bu jayda sheherde turuwatqan chet'elliklerning éytip bérishiche,‏- deydu aptor, - bultur bu sheherde chong toqunush yüz bergendin kéyinla, xitay da'iriliri bu sheherdin chet'elliklerni ketküzüwetken. Bu jayning dunya bilen bolghan alaqisini üzüwetken. Nahayiti köp qoralliq qisimlar kochilarda toxtimay charlap yürgen. Hemmila binada saqchilar posta turghan. Emma bu sheherdiki yerlik xelq peqet qorqmighan, yenila fransiye achqan chong dukan etrapida özining ushshaq tijaritini qiliwergen. Peqet ular, uruq - tughqanliri bilen alaqe qilalmay tit - tit bolup ketken. Chettiki tughqanliri téléfonlishish üchünla, hetta ming kilométir yiraqliqtiki xitay sheherlirige barghan. Men bu qétim ürümchide chong bazargha kelgende, andin xitay yémeklirige tamamen oxshimaydighan ottura asiyache mézilik yémeklerdin huzurlandim.

'Dunya buyiche déngiz yüzidin eng töwen jaydiki turpan dégen qumluqtiki bostanda Uyghurlarni köp kördüm'

Aptor bayanini mundaq dep dawamlashturidu: men aptobusqa olturup turpan'gha barghiche, shamal küchi éléktir istansilirini, néfit sana'itige munasiwetlik zawutlarni kördüm. Dunya buyiche déngiz yüzidin eng töwen jaydiki bostanliq dep atilidighan turpanda Uyghurlarni köp kördüm, méwilirining temini tétidim, sulayman munarinimu kördüm.

'Qeshqerdiki xelq meydanida téxiche mawzédungning heykili turuptu'

Mini 'en'gliye ewetken muhim xadim' dep guman qilip, puqrache kéyindürüp keynimge salghan saqchilarmu men bilen poyizgha chüshüp qeshqerge bille keldi.

Qeshqerdiki xelq meydanida téxiche mawzédungning heykili turuptu. U jayda, bir xitay oqughuchi bilen yene bir Uyghur oqughuchi én'glizche til meshiqi qiliwatqan iken. Ularning chet'ellik til oqutquchiliri ürümchi weqesidin kéyinla, bu sheherdin ketküzüwétilgen iken. Xitay oqughuchi men bilen paranglashti. U sap siyasi geplernila bilidiken.

'Méhmanxana mining her bir herikitimni xojayinlirigha yollap turghanliqinimu bilip turdum'

--- Men qeshqerde turghan méhmanxana, méning her bir herikitimni xojayinlirigha yollap turghanliqinimu bilip turdum, ---- dep bayanini dawamlashturidu aptor, --- men buninggha naraziliq bildürgendin kéyin, bir az erkinlikke chiqip, andin özem tenha halda bu sheherni aylandim.

 'Qeshqerdin tagh yolliri bilen qaraqolgha bardim'

Aptor bayanini mundaq dep dawamlashturidu: men qeshqerdin tagh yolliri bilen qaraqolgha bardim. Yol boyi qoy, kala, töge basqan yükchi aptomobillarni kördüm. Tarixtiki marko polo 'muz köl' dep teswirligen jayda bir nechche kün barigahta yétip qopup, erkin bazarlarni körüp, kawaptin huzurlandim.

'Bu qétimqi sayahette, saqchilarning hemrahliqida yürüp, bixeter qaytip keldim'

Eslide qirghizistan'gha bérishni oylighan idim, --- deydu bén browét maqalisida, ---- emma yerlik da'iriler u terepni 'jiddiy' dep tonushturdi. Axiri men bu qétimqi sayahette saqchilarning hemrahliqida yürüp, bixeter qaytip keldim. Xitayche 'shinjang' dep atilidighan bu jayni xitayningkige peqet oxshimaydighan nahayiti mol tarix we medeniyet bar jay dep anglighan idim, shundaqla yene, hazir bu jayda pütün uchur - alaqe ochuq hem erkin dep anglighan idim. Emma, men bu qétim körgen shinjang, men burun anglighan shinjang emesken.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet