Өгиниш вақти гезити: җуңгода милләтләр мунасивити йеңи риқабәткә дуч кәлмәктә


2007-01-09
Share

2003-Йили 13-сентәбир күни бүгүр наһийисидики бир нефитликтә тартилған рәсим. Гәрчә хитай һөкүмити "уйғурлар аптономийидин бәһриман боливатиду" дәп келиватқан болсиму, бирақ әмәлийәт хитай даирилириниң бу тәшвиқатини инкар қилмақта.

Хитай компартийиси мәркизи партийә мәктипиниң орган мәҗмуәси "өгиниш вақти гезити" йеқинда мақалә елан қилип, хитайда милләтләр мәсилисигә четилидиған һәр хил зиддийәт вә тоқунушларниң күчийишкә башлиғанлиқини вә компартийә йәрлик даирилириниң милләтләр мәсилисини бир тәрәп қилиштики сәвәнликлирини паш қилди. Мақалидә хитайдики милләтләр мунасивитиниң өткүрлишип кетишидики сәвәбләр үстидә муһакимә елип берилған болсиму, лекин америкини җуңгодики милләтләр мунасивитигә бузғунчилиқ қилмақта, дәп әйиблигән. Лекин бәзи көзәткүчиләр, мәсилә америка қатарлиқ дөләтләрдә әмәс, бәлки хитайниң сияситидики хаталиқта, дәп көрсәтти.

"Дүшмән күчләр" асаслиқ ролда

Хитай мәркизи партийә мәктипиниң орган мәҗмуәси "өгиниш вақти гезити" ниң әскәртишичә, мәркизи партийә мәктипиниң бир тәтқиқат вә тәкшүрүш гурупписи йеқинда уйғур аптоном райони, тибәт, гуаңши қатарлиқ етник милләтләр районлирида тәкшүрүш елип берип, хитайда милләтләр мунасивити 4 чоң йеңи риқабәтниң тәһдитигә дуч келиватқанлиқини вә бу 4 йеңи риқабәт һәр қайси милләтләрниң иттипақлиқи вә өмлүкигә тәһдит селиватқанлиқини агаһландурған. Мақалидә иқтисади тәрәққият вә аз санлиқ милләтләр мәдәнийитини риғбәтләндүрүш мунасивәтниң яхшилинишини илгири сүрүш ролини ойниши мумкин, дәп тәкитләнгән болсиму, лекин америка вә башқа "дүшмән күчләр" кишилик һоқуқни вә динни баһанә қилип, җуңгони контрол қилмақчи болуватиду шундақла дөләтниң миллий бихәтәрликигә тәһдит селиватиду, дәп әйиблигән.

Өгиниш вақти гезитидики мақалидә әскәртишичә, хитайниң дөләт бихәтәрлики вә милләтләр мунасивитигә тәһдит селиватқан 4 йеңи риқабәтниң биринчиси, аталмиш хәлқара дүшмән күчләрниң "тибәт мәсилиси" вә "шинҗаң мәсилиси" ни күчәйтип, һәр хил усуллар билән далай лама гуруһи вә шәрқий түркистан тәшкилатлирини қоллаватқанлиқидур.

Тәрәққияттики тәңпуңсизлиқ

Җуңго компартийиси парчилап идарә қилиш миллий сияситини йолға қоймақта. Намда җайларниң миллий аптономийилик һоқуқи тәкитләнсиму, лекин пүтүн нәрсә компартийә рәһбәрлики астида... Пүтүн миллий аптоном районларниң биринчи қол рәһбири хән миллити шундақла чоқум компартийә әзаси. Миллий аптономийә, дегән пүтүнләй қуруқ гәп. Шуңа бу хил вәзийәт астида миллий зиддийәт күчийидуки, һәргиз юмшимайду.

Мақалидә, аз санлиқ милләтләр вә миллий районларниң омуми тәрәққият сәвийиси билән шәрқтики районларниң бир қәдәр зор тәрәққият пәрқи милләтләр мунасивитигә тәһдит селиватқан әң муһим амилларниң бири, дәп тәкитлигән. Мақалидә тәкитлишичә, милләтләр мунасивитиниң өткүрлишип кетишигә сәвәбчи болуватқан амилларниң йәнә бири, һөкүмәт даирилириниң милләтләр хизмитидики сәвәнлики болуп, милләтләр хизмитиниң вәзийәт вә вәзипиниң тәлипигә маслишалмайватқанлиқидур. Мақалидә "хәлқара вә мәмликәт ичидә йүз бериватқан чоңқур өзгиришләр җуңгониң етник милләтләр билән болған мунасивитигә зор дәриҗидә тәсир йәткүзмәктә" дәйду.

Хәлқара кишилик һоқуқи тәшкилатлири хитайни етник милләт районлириға болупму тибәт билән уйғур аптоном райониға хитай көчмәнлирини йөткәш арқилиқ бу районларни техиму чиң контрол қилмақчи болуватқанлиқини әйиблимәктә иди. " Өгиниш вақти гезити", һөкүмәт даирилириниң етник милләтләрни қоғдаш йолида тәдбир елиш вә қанун чиқиришни тәләп қилди.

Мәсилә хитайниң сияситидә

Көзәткүчиләр "өгиниш вақти гезити" ниң мақалисидики мәсилиләргә охшимиған пикирләрдә болуватиду. Америкидики хитай зиялийси лю шавбониң қаришичә, хитайдики миллий мәсилә һәргиз ғәрбтики аталмиш "дүшмән күчләр" күшкүртиватқан мәсилә әмәс. Бәлки сиясәттики хаталиқниң ақивитидур.

Лю шавбо, "бу мақалидә мәсилиниң еғирлиқи паш қилинған. Компартийә бу йилларда адаләтсизликни көп қиливатиду. Мәсилиниң түпки сәвәби бу. Әмәлийәттә су байлиқиниң йетишмәслики вә иқтисади мәнпәәт тоқунуши дуняниң һәр қайси дөләтлиридә мәвҗут мәсилә. Лекин бу мәсилини кишилик һоқуқ, демократийә вә қанун - түзүм рамкиси ичидә бир тәрәп қилиш мумкин. Бу мақалидә мәсилисиниң еғирлиқини байқиған шундақла мениңчә униңда оттуриға қоюлған чарә - тәдбирләрни хата дәп кәткили болмайду. Лекин җуңгодики миллий мәсилә һәргиз ғәрбтики күчләр қозғаватқан мәсилә әмәс. Бәлки җуңгониң сиясәт җәһәттики хаталиқиниң нәтиҗисидур. Бу мәсилә билән йүзләшмигичә уни һәл қилиш пүтүнләй мумкин әмәс. Тибәт билән шинҗаңни шундақла шималдики чегра районларни айривәтсәк мәсилә һәл болған боламду ? бәлки мәсилә техиму еғирлишип кетиши мумкин" дәп көрсәтти.

Лекин чәтәлдики уйғур тәшкилатлириниң қаришичә, бу йәрдики мәсилиниң түп негизи хитайниң миллий сиясти дикихаталиқлар әмәс, бәлки уйғурларниң өз ‏- өзигә хоҗа болуш истигидур.

Дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси мәммәт тохти бу һәқтики суаллиримизға җаваб бәрди.

Миллий аптономийә, дегән пүтүнләй қуруқ гәп

"Өгиниш вақти гезити" дики мақалидә әскәртишичә, йеқинқи йилларда милләтләр мунасивитигә четилидиған һәр хил зиддийәт вә тоқунушлар шундақла тасадипий йүз бәргән миллий вәқәләр көпәйгән болуп, мақалидә бу хил тасадипий вәқәләрниң мәмликәт миқясида қанчә қетим йүз бәргәнлики тилға елинмиған болсиму, лекин 1998 - йилдин бери йүннән өлкисидә 52 қетим "зор көләмлик миллий вәқә" йүз бәргәнликини тәкитлигән.

Америкида хитайчә чиқидиған "җуңго мәсилилири" исимлик интернет жорнилиниң баш муһәррири ву фән әпәнди, хитайда миллий зиддийәтниң өткүрлишип кетишини кәлтүрүп чиқириватқан амиллар тоғрисида башқичә ойлайдиғанлиқини билдүрмәктә. Униң әскләртишичә, мәркизи партийә мәктипи елан қилған бу мақалидә хитайниң мәмликәт ичидә миллий зиддийәт өткүрлишип кетиватқанлиқидин ибарәт бир реаллиқни ашкарилиған. Ву фән әпәнди, "җуңго компартийиси парчилап идарә қилиш миллий сияситини йолға қоймақта. Намда җайларниң миллий аптономийилик һоқуқи тәкитләнсиму, лекин пүтүн нәрсә компартийә рәһбәрлики астида. Компартийиниң һоқуқ мәркәзләштүрүлгән һөкүмранлиқи астида әмәлдарлар билән содигәрләр тил бириктүрүш, әмәлдарларниң хиянәтчилики қатарлиқлар от үстигә яғ чачмақта. Пүтүн миллий аптоном районларниң биринчи қол рәһбири хән миллити шундақла чоқум компартийә әзаси. Миллий аптономийә, дегән пүтүнләй қуруқ гәп. Шуңа бу хил вәзийәт астида миллий зиддийәт күчийидуки, һәргиз юмшимайду" дәп көрсәтти.

Өгиниш вақти гезити" дики мақалидә йәнә, шәрқий җәнубий асиядики хитайға чегралинидиған дөләтләр чегрида җиддий вәзийәт пәйда қилиш, хитайниң йүннән өлкисидә паһишә содиси, қимар вә зәһәрлик чекимлик тиҗарити елип бериш шундақла мяв миллитини хитайға қарши күшкүртүш билән әйибләнгән. (Әркин)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт