Öginish waqti géziti: junggoda milletler munasiwiti yéngi riqabetke duch kelmekte


2007-01-09
Share

2003-Yili 13-séntebir küni bügür nahiyisidiki bir néfitlikte tartilghan resim. Gerche xitay hökümiti "Uyghurlar aptonomiyidin behriman boliwatidu" dep kéliwatqan bolsimu, biraq emeliyet xitay da'irilirining bu teshwiqatini inkar qilmaqta.

Xitay kompartiyisi merkizi partiye mektipining organ mejmu'esi "öginish waqti géziti" yéqinda maqale élan qilip, xitayda milletler mesilisige chétilidighan her xil ziddiyet we toqunushlarning küchiyishke bashlighanliqini we kompartiye yerlik da'irilirining milletler mesilisini bir terep qilishtiki sewenliklirini pash qildi. Maqalide xitaydiki milletler munasiwitining ötkürliship kétishidiki sewebler üstide muhakime élip bérilghan bolsimu, lékin amérikini junggodiki milletler munasiwitige buzghunchiliq qilmaqta, dep eyibligen. Lékin bezi közetküchiler, mesile amérika qatarliq döletlerde emes, belki xitayning siyasitidiki xataliqta, dep körsetti.

"Düshmen küchler" asasliq rolda

Xitay merkizi partiye mektipining organ mejmu'esi "öginish waqti géziti" ning eskertishiche, merkizi partiye mektipining bir tetqiqat we tekshürüsh guruppisi yéqinda Uyghur aptonom rayoni, tibet, gu'angshi qatarliq étnik milletler rayonlirida tekshürüsh élip bérip, xitayda milletler munasiwiti 4 chong yéngi riqabetning tehditige duch kéliwatqanliqini we bu 4 yéngi riqabet her qaysi milletlerning ittipaqliqi we ömlükige tehdit séliwatqanliqini agahlandurghan. Maqalide iqtisadi tereqqiyat we az sanliq milletler medeniyitini righbetlendürüsh munasiwetning yaxshilinishini ilgiri sürüsh rolini oynishi mumkin, dep tekitlen'gen bolsimu, lékin amérika we bashqa "düshmen küchler" kishilik hoquqni we dinni bahane qilip, junggoni kontrol qilmaqchi boluwatidu shundaqla döletning milliy bixeterlikige tehdit séliwatidu, dep eyibligen.

Öginish waqti gézitidiki maqalide eskertishiche, xitayning dölet bixeterliki we milletler munasiwitige tehdit séliwatqan 4 yéngi riqabetning birinchisi, atalmish xelq'ara düshmen küchlerning "tibet mesilisi" we "shinjang mesilisi" ni kücheytip, her xil usullar bilen dalay lama guruhi we sherqiy türkistan teshkilatlirini qollawatqanliqidur.

Tereqqiyattiki tengpungsizliq

Junggo kompartiyisi parchilap idare qilish milliy siyasitini yolgha qoymaqta. Namda jaylarning milliy aptonomiyilik hoquqi tekitlensimu, lékin pütün nerse kompartiye rehberliki astida... Pütün milliy aptonom rayonlarning birinchi qol rehbiri xen milliti shundaqla choqum kompartiye ezasi. Milliy aptonomiye, dégen pütünley quruq gep. Shunga bu xil weziyet astida milliy ziddiyet küchiyiduki, hergiz yumshimaydu.

Maqalide, az sanliq milletler we milliy rayonlarning omumi tereqqiyat sewiyisi bilen sherqtiki rayonlarning bir qeder zor tereqqiyat perqi milletler munasiwitige tehdit séliwatqan eng muhim amillarning biri, dep tekitligen. Maqalide tekitlishiche, milletler munasiwitining ötkürliship kétishige sewebchi boluwatqan amillarning yene biri, hökümet da'irilirining milletler xizmitidiki sewenliki bolup, milletler xizmitining weziyet we wezipining telipige maslishalmaywatqanliqidur. Maqalide "xelq'ara we memliket ichide yüz bériwatqan chongqur özgirishler junggoning étnik milletler bilen bolghan munasiwitige zor derijide tesir yetküzmekte" deydu.

Xelq'ara kishilik hoquqi teshkilatliri xitayni étnik millet rayonlirigha bolupmu tibet bilen Uyghur aptonom rayonigha xitay köchmenlirini yötkesh arqiliq bu rayonlarni téximu ching kontrol qilmaqchi boluwatqanliqini eyiblimekte idi. " Öginish waqti géziti", hökümet da'irilirining étnik milletlerni qoghdash yolida tedbir élish we qanun chiqirishni telep qildi.

Mesile xitayning siyasitide

Közetküchiler "öginish waqti géziti" ning maqalisidiki mesililerge oxshimighan pikirlerde boluwatidu. Amérikidiki xitay ziyaliysi lyu shawboning qarishiche, xitaydiki milliy mesile hergiz gherbtiki atalmish "düshmen küchler" küshkürtiwatqan mesile emes. Belki siyasettiki xataliqning aqiwitidur.

Lyu shawbo, "bu maqalide mesilining éghirliqi pash qilin'ghan. Kompartiye bu yillarda adaletsizlikni köp qiliwatidu. Mesilining tüpki sewebi bu. Emeliyette su bayliqining yétishmesliki we iqtisadi menpe'et toqunushi dunyaning her qaysi döletliride mewjut mesile. Lékin bu mesilini kishilik hoquq, démokratiye we qanun - tüzüm ramkisi ichide bir terep qilish mumkin. Bu maqalide mesilisining éghirliqini bayqighan shundaqla méningche uningda otturigha qoyulghan chare - tedbirlerni xata dep ketkili bolmaydu. Lékin junggodiki milliy mesile hergiz gherbtiki küchler qozghawatqan mesile emes. Belki junggoning siyaset jehettiki xataliqining netijisidur. Bu mesile bilen yüzleshmigiche uni hel qilish pütünley mumkin emes. Tibet bilen shinjangni shundaqla shimaldiki chégra rayonlarni ayriwetsek mesile hel bolghan bolamdu ? belki mesile téximu éghirliship kétishi mumkin" dep körsetti.

Lékin chet'eldiki Uyghur teshkilatlirining qarishiche, bu yerdiki mesilining tüp négizi xitayning milliy siyasti dikixataliqlar emes, belki Uyghurlarning öz ‏- özige xoja bolush istigidur.

Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi memmet toxti bu heqtiki su'allirimizgha jawab berdi.

Milliy aptonomiye, dégen pütünley quruq gep

"Öginish waqti géziti" diki maqalide eskertishiche, yéqinqi yillarda milletler munasiwitige chétilidighan her xil ziddiyet we toqunushlar shundaqla tasadipiy yüz bergen milliy weqeler köpeygen bolup, maqalide bu xil tasadipiy weqelerning memliket miqyasida qanche qétim yüz bergenliki tilgha élinmighan bolsimu, lékin 1998 - yildin béri yünnen ölkiside 52 qétim "zor kölemlik milliy weqe" yüz bergenlikini tekitligen.

Amérikida xitayche chiqidighan "junggo mesililiri" isimlik intérnét zhornilining bash muherriri wu fen ependi, xitayda milliy ziddiyetning ötkürliship kétishini keltürüp chiqiriwatqan amillar toghrisida bashqiche oylaydighanliqini bildürmekte. Uning esklertishiche, merkizi partiye mektipi élan qilghan bu maqalide xitayning memliket ichide milliy ziddiyet ötkürliship kétiwatqanliqidin ibaret bir ré'alliqni ashkarilighan. Wu fen ependi, "junggo kompartiyisi parchilap idare qilish milliy siyasitini yolgha qoymaqta. Namda jaylarning milliy aptonomiyilik hoquqi tekitlensimu, lékin pütün nerse kompartiye rehberliki astida. Kompartiyining hoquq merkezleshtürülgen hökümranliqi astida emeldarlar bilen sodigerler til biriktürüsh, emeldarlarning xiyanetchiliki qatarliqlar ot üstige yagh chachmaqta. Pütün milliy aptonom rayonlarning birinchi qol rehbiri xen milliti shundaqla choqum kompartiye ezasi. Milliy aptonomiye, dégen pütünley quruq gep. Shunga bu xil weziyet astida milliy ziddiyet küchiyiduki, hergiz yumshimaydu" dep körsetti.

Öginish waqti géziti" diki maqalide yene, sherqiy jenubiy asiyadiki xitaygha chégralinidighan döletler chégrida jiddiy weziyet peyda qilish, xitayning yünnen ölkiside pahishe sodisi, qimar we zeherlik chékimlik tijariti élip bérish shundaqla myaw millitini xitaygha qarshi küshkürtüsh bilen eyiblen'gen. (Erkin)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet