Xitay da'irilirining mongghul pa'aliyetchisi xadaning a'ilisige qilghan shepqetsiz mu'amilisi eyibleshke uchridi

Mongghul pa'aliyetchisi xada 1996-yili xitay hökümiti teripidin bölgünchilik hem jasusluq jinayiti bilen eyiblinip, 15 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan idi. Mushu ayning 10-küni uning jaza mudditi toshup qoyup bérilish aldida, saqchi da'iriliri uning ayali shinani tutup ketken. Nöwette xitayning bu qilmishi chet'ellerdiki mongghul démokratlirining eyiblishige uchrimaqta.
Muxbirimiz méhriban
2010.12.06
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
hada-305.jpg Mongghul pa'aliyetchisi xada ayali shinna we oghli wéylés bilen.
AFP

Mongghul pa'aliyetchisi  xada mongghul öktichi herikitining bashlamchisi. U  1980- yillardin kéyinki mongghul ziyaliyliri arisida közge körün'gen zhurnalist. U 1990-yillarda xitayda pelsepe penliri boyiche magistirliq aspirantliqini tügetken.   Mongghul milletchiliridin biri süpitide tonulghan xada 1992-yili 5-ayda  kökxot shehiridiki  bir qisim ziyaliylar bilen birlikte  yer asti teshkilati" jenubiy mongghuliye démokratik ittipaqi" ni qurushqa qatnashqan hem  eyni chaghda bu teshkilatning re'isi qilip teyinlen'gen.

 Bu teshkilat xadaning yétekchilikide "jenubiy mongghuliye(ichki mongghul) awazi" namliq mejmu'eni  chiqarghan. Xadaning bash muherrirlikide yene   "jenubiy mongghuliyining chiqish yoli" namliq kitab neshr qilin'ghan. Kitaptqa xitay kommunist partiyisi hökümranliqi astidiki mongghul xelqi yoluqqan qismet hem jenubiy mongghuliyining chiqish yoli heqqidiki maqaliler kirgüzülgen.

Xada öz maqaliliride jenubiy mongghuliye(ichki mongghuliye) de heqiqiy aptonomiye hoquqini kapaletke ige qilishni teshebbus qilghanliqi, xitayda pikir erkinlikige yol qoyulushi, puqralarning qanuni hoquqliri kapaletke ige qilinishni telep qilghanliqi üchün, ichki mongghul hökümet da'iriliri teripidin 1996- yili qolgha élinip, döletni parchilash hem jasusluq jinayiti bilen eyiblinip 15 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan idi.

Xewerlerdin melum bolushiche, xada jaza mudditi mezgilide öz iradiside bashtin-axir mustehkem turghanliqi üchün, uning  jaza mudditi kechürüm qilinmighan.  Xadaning  27 yashliq oghli wéylésning   "boshün" tor békiti muxbiri wang ninggha bildürüshiche,  2010- yili 10- dékabir xadaning 15 yilliq jaza mudditi toshidighan bolup, ichki mongghul saqchi da'iriliri xada  türmidin qoyup bérilishtin bir hepte ilgiri uning ayali  shina hem oghli wéylés birlikte échiwatqan kitabxanini péchetlep,  xadaning ayali shinani tutup ketken. Oghli wéylésni 10 nechche sa'et soraq qilghandin kéyin,  türmidin qoyup bérilidighan dadisi xadani qarshi élishqa aldigha chiqmasliq hem metbu'atlarning ziyaritini qobul qilmasliq, torda xadagha munasiwetlik sezgür mesililer heqqide uchur élan qilmasliqqa agahlandurup qoyup bergen.

Xadaning oghli wéylésning bildürüshiche saqchi da'iriliri  uninggha bu qararning ichki mongghul aptonom rayonluq partkom teripidin chiqirilghan qarar ikenlikini uqturghan. Wéylés "boshün" tor békitining muxbirigha anisi shinaning yéqin mezgil ichide qoyup bérilishige hem dadisi xadaning jaza mudditi toshqan bolsimu qoyup bérilishige özining ishenchi yoqlighini ipadiligen. U yene, xelq'ara insan heqliri teshkilatlirini dadisi xada hem anisi shinaning teqdirige köngül bölüshke chaqirghan.

Bügün chet'ellerdiki mongghul démokratliridin gérmaniyidiki ichki mongghul kishilik hoquq teshkilatining re'isi shiman ependi erkin asiya radi'osining ziyaritini qobul qilip, "xitay da'iriliri mongghul millitidin bolghan kishilik hoquq pa'aliyetchisi: xadaning a'ilisige shepqetsiz mu'amile qiliwatidu." Dep eyiblidi.

Shiman ependi xelq'ara jem'iyetni xada we uning a'ilisi yoluquwatqan heqsiz mu'amilige süküt qilmasliqqa chaqirip mundaq dédi:"xada türmidin chiqish aldida turuptu. Mana mushundaq mezgilde kompartiye barliq wasitilerni ishqa sélip, xada we uning ayali shinani edeplimekchi boluwatidu. Bu a'ilining birdinbir iqtisadiy menbesi bolghan kitab dukinining péchetlinishi bu tunji qétimliq ish emes, bu qétim kitabxana yene péchetlinip, xadaning ayali shina tutqun qilindi. Ular xada türmidin chiqqandin kéyin, uni iqtisadi menbedin ayriwétishla emes belki uninggha rohi jehettin téximu qattiq zerbe bérish üchün,  bu a'ile  achqan kitabxanini taqap, xadaning ayali shinani tutup ketti. Xelq'ara insan heqliri teshkilatliri hem gherb démokratik döletliri öch élish xaraktérini alghan, kishilik hoquq depsende qilin'ghan insani exlaq pezilettin halqip ketken bu xil ehwalgha süküt qilmasliqi kérek! "

Chet'ellerdiki xitay démokratlirimu  kommunist hökümetning xada a'ilisige qilghan mu'amilisini eyiblidi. Xitay kompartiyisining ziyankeshliki sewebidin gérmaniyide siyasiy panahliq tiligen wang wenshing ependining  radi'omiz xitay bölümige bildürüshiche, kompartiye hökümitining mongghul kishilik hoquq pa'aliyetchisi xada we uning a'ilisige qilghan bu xil shepqetsiz mu'amilisi herqandaq bir xitay pa'aliyetchisige qilghan mu'amilidinmu nechche hesse shepqetsiz hem qebih déyishke bolidiken.

Xada türmige tashlan'ghandin buyan,  xelq'ara insan heqliri teshkilatliri  köp qétim xitay hökümitini xadani qoyup bérishke hem uninggha qaritilghan jaza mudditini kémeytishke chaqirip kelgen idi. Xada türmidiki mezgilide  éghir derijidiki ten jazaliri hem rohi jehettiki qiynashlargha uchrighan bolup, xadaning ayali shina yoldishi  türmide yoluqqan shepqetsiz  mu'amililer we qiyin -qistaqlar  heqqide xelq'ara metbu'atlargha köp qétim melumat bergen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.