Ataqliq inqilabchi, istédatliq alim muhemmed emin islamiyning se'udi erebistanidiki pa'aliyetliri

Muhemmed emin islami bir ömür Uyghur milliti üchün jan dili bilen ishlep ötti. Késellik yaki yashinip qalghanliqi uni bu ulughwar xizmitidin bir künmu tosup qalalmidi.
Ixtiyariy muxbirimiz ömerjan
2011-01-24
Share
muhemmed-emin-305.jpg Ataqliq inqilabchi, istédatliq alim muhemmed emin islamiy.
RFA/Omerjan

Ataqliq inqilabchi we istédatliq alim muhemmed emin islamiy 1912-yili Uyghur élining yeken shehiride islam bay dégen kishining a'iliside dunyagha kelgen. 1931-Uyghur élide partlighan azadliq urushlirining bayraqdarliridin biri idi. 1937-Yili wetinidin ayrilip, hindistan'gha hijret qilghan. 1939-Yili meshhur qomandan mehmut muhiti bilen birge yaponiyige barghan we u jayda 15 yil turup qalghan. Bu arida "Sherqiy türkistanni azad qilish jem'iyiti" ni tesis qilip chiqqan. 1954-Yili misirgha bérip u yerde "Azad türkistan" namliq diniy, ilmiy, edebiy, ijtima'iy zhurnalni chiqarghan. 1956-Yili se'udi erebistanigha kélip yerliship qalghan.

Ustaz rehmetulla türkistani muhemmed emin islamiy toghriliq yazghan uzun maqaliside mundaq dep yazidu: "Muhemmed emin islamiyning se'udi erebistanida turghan waqti 30 yildin ashidu. Bu arida merhum harmastin, zérikmestin milliti üchün xizmet qilip ötti. Késellik yaki yashinip qalghanliqi uni bu ulughwar xizmitidin bir künmu tosup qalalmidi. Muhemmed emin islamiyning se'udi erebistanida élip barghan pa'aliyetlirini mundaq ikki nuqtidin qarashqa bolidu:

Inqilabiy pa'aliyiti

Muhemmed emin islamiyning asarettiki wetini sherqiy türkistanni xitay zulumdin qutquzush iradisi baliliq chaghliridila yétilgen bolup, bu yolda qoligha qoral élip allah yolida jihad qildi. Wetinidin hijret qilishqa mejbur bolghinidin kéyin, qoligha qelem élip bu küreshlirini dawamlashturdi. Uning pikri xalis islamiy pikir bolup, pütün musulmanlarning ghémini yetti. Xitay we rus istélasidiki musulman qérindashlirini mustemlikining chidighusiz zulumliridin qutuldurush uning birla tiliki idi. Shu yolda muhajirettiki sherqiy we gherbiy türkistanliq qérindashlirini bir düshmen'ge qarshi bir septe bolup, birlikte küresh qilishqa chaqirdi. U adettiki türkistanliqlargha oxshash hayat kechürüshni özi üchün rawa körmidi we pütün hayatini, ilmini, eqlini we waqtini türkistan mesilisige béghishlidi. U sherqiy we gherbiy türkistandiki musulman qérindashlirining xitay we rus zulumi astida uchrighan külpetlirini, ézilishlirini we höriyetke mushtaq ikenlikini pütün islam dunyasigha tonushturush yolida köpligen ilmiy maqalilerni we kitablarni neshr qildurdi. Eyni waqtida se'udi erebistanining " El bilad" gézitide, "Chong türkistan", "Xitaydiki musulmanlar", "Shimaliy kafkastiki musulmanlar", "Idil - oraldiki musulmanlar", "Qirimdiki musulmanlar", "Türkistandin némilerni bilisiz", "Türkistan musulmanliri we kommunist zulumi","Qérindashliq chaqiriqi"," Sherqiy türkistan shinjang emes" dégen témilarda köpligen ilmiy maqalilerni élan qilghan.

1962- Yili mekke mukerreme shehiride "Islam dunya ittipaqi"tesis qilin'ghandin kéyin, muhemmed emin islamiy bu ittipaqqa eza bolghan dunyaning herqaysi jayliridiki islamiy jem'iyet we teshkilatlarning yétekchiliri bilen baghlighan yaxshi munasiwiti we dostluqidin paydilinip, sherqiy türkistan mesilisini "Islam dunya ittipaqi"ning chong yighinlirining kün tertipige kirgüzüshte muweppeqiyet qazinidu.

1964- Yili u sherqiy türkistanliq ziyaliylarni seperwer qilip, nahayiti éniq we ixcham halda " Islam dunyasigha chaqiriq", "Türkistan toghriliq heqiqetler" namliq kitabchilarni yézip chiqip, se'udi erebistanidiki Uyghur muhajirlirining yardimi basturup tarqitidu. Bu kitablar besh ming nusxidin neshr qilin'ghan bolup, pütün islam dunyasidiki teshkilat we jem'iyet mes'ullirigha tarqitip bérilgenning sirtida, se'udi erebistanining meshhur géziti " El bilad", riyad shehiride chiqidighan"Dewet", mekke mukerreme shehiride chiqidighan"Nedwe" gézitliride bu kitabchilarning ichidikiler arqa - arqidin toluq élan qilinidu. Bu kitabchilar kéyinche in'gliz tiligha terjime qilinip, se'udi erebistanining " Islamiy hemkarliq" dégen hej zhurnilida élan qilinidu.

Diniy pa'aliyetliri

Merhum muhemmed emin islamiy ilim meripetlik we ésil peziletlik kishi bolup, islamiy bilimlerni wetini sherqiy türkistanda, andin hindistanda, andin ezherde alghan. Merhum bilgen barliq bilimlirige edebiyat we herxil zamaniwi ilimler heqqidiki melumatlirini qoshup mukemmelleshtürgen idi. Özining ana tilini, edebiyatini pishshiq bilgenning sirtida, ereb, pars, ordu tillirini bilgenliki we in'gliz tiligha ehmiyet bérishi uning ilim sewiyisini we her tereplime melumatini téximu ashurghan idi. Merhumning türkistandiki islamiy miraslarni eslige keltürüsh yolida körsetken xizmetlirimu köptur. Türkistanda kommunistlar köydürüp kül qiliwetken islamiy eserlerni qaytidin retlep, toplap neshr qildurghan idi.

Radi'odiki hayati

Se'udi erebistan radi'osi türkistan bölümining eng péshqedem diktorliridin ellame abdulmennan hajim mundaq dédi: "Muhemmed emin islamiyning radi'oda qaldurghan eserlirining eng muhimi qur'an kerimining tepsiri idi. Biz yillar boyi u kishining tepsirini radi'oda anglitip kelgen iduq. U kishining radi'omiz üchün we radi'o tashqirida qilghan xizmetliri nahayiti köp bolup, hemme uni yaxshi maxtashlar bilen yad qilip kelmekte. 1982- Yili se'udi erebistan radi'osi türkistan bölümige ishqa kirip, özining ilmiy tejribisi we ijtima'iy ornining türtkisi bilen mezkur bölümning bashliqi bolghan. Radi'oda her küni qur'an kerimining terjime we tepsirini özi ishlep hazirlap anglitip kelgen idi. Merhum bu arida éghir késel chaghliridimu bir künmu bu ishni toxtatmighan idi. Rimatézm seweblik yürüshtin toxtap qalghan künliridimu, heriketlinidighan orunduqta olturup radi'ogha bérip ishini dawam qilghan idi. Késilining éghirliship qalghini seweblik uni ishini toxtitip dem élishqa tewsiye qilghanlargha " Bu méning diniy burchum" dep jawab bérip, hayatining axirqi lehzilirige qeder ishini toxtatmighan idi."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet