Xitay nopus tengpungsizliqi xitay hökümitige tehdit signali bermekte


2007.01.23

xitay-qizi-200.jpg
2003 – Yili 13 – iyun küni nyo-yokliq Stephen Loeb ependi béqiwalghan xitay qizi Grace bilen xitayning gu'angju shehiridiki bir ashxanida. AFP

Insanlarning ortaq tereqqiyati tekitliniwatqan bugünki dunyada, bir döletning nopus tereqqiyati peqet nopus sanining örlishinila nezerde tutmaydu. Nopusning turaqliq tereqqi qilishi iqtisad, jem'iyet, muhit, siyaset bilen zich baghlinishliq mesilidur shundaqla u barliq sahelerge küchlük tesir körsitidu. Shunglashqa yéqinda xitayning pilanliq tughut komitéti, nopus statistika qilish merkizi qatarliq yetmish nechche orun hemde üch yüzge yéqin nopus mutexessisliri élan qilghan " xitay döletlik nopus tereqqiyat doklati" pütün dunyaning diqqitini tartti.

Xitay iqtisad tor bétide élan qilin'ghan mezkur doklat heqqidiki bir maqalide körsitilishiche, xitay chong quruqluqidiki nopus mushu tereqqiyat buyiche mangsa, kéyinki 30 yilda yene ikki milyard nopus köpiyidiken.

Xitayda meydan'gha kéliwatqan jiddiy nopus mesililiri

Buninggha egiship yene, xitayda nopusning turaqsiz tereqqi qilishi bilen mundaq mesililer körülmekte iken. Nopusning er ‏- ayallar nisbet perqi barghanche kéngiyip baridiken, mutexessislerning körsitishiche, pilanliq tughut siyasiti shundaqla xitay millitining erlerni ezizlep ayallarni töwen körüsh xaraktéri sewebidin qiz bowaqlarning öltürülüshi tüpeyli, xitay nopusida jinsi tengpungsizliq éghir bir mesilige aylan'ghan bolup, xitayda erler nopusining ayallarningkidin artuq bolushi yene uzaqqiche dawamlishidighan bolup -2020 yiligha barghanda 30 milyon xitay erkigi boytaq qalidiken. Bu xitayda hel qilish mumkin bolmaydighan ijtima'iy mesililerdin dérek béridiken.

Xitayning nopus tereqqiyat doklatida körsitilgen asasliq mesililer, nopusning sani shiddet bilen tereqqi qilghan bilen ademlerning süpet tereqqiyati körinerlik keynide bolup, xitayda her yili méyip, mejruh balilarning sani yiligha 800mingdin 1milyon ikki yüz mingghiche köpeymekte. Shundaqla alte milyon nopus yilda türlük yerlik késelliklerge giriptar bolup, eqliy jehettin késelliklerni keltürüp chiqirip, yene 5milyon 450 ming kishi rohiy késel qatarigha ötmekte. Eydiz wabasi pütün xitayda shiddet bilen yamrimaqta.Emgek küchidin qalghanlar, yashan'ghanlar nisbiti alahide yuqirilimaqta. Yézilarda bashlan'ghuch mekteptin töwen sawatsizlar nisbiti 46%tin ashqan bolup, ishsizlar, éshincha emgek küchliri tizginsiz köpeymekte.

Xitay nopus tereqqiyatida we qurulmisida körülüwatqan yuqiriqidek turaqsiz murekkep mesililer, xitayning hazirqidek murekkep nopus tereqqiyati iqtisadi tereqqiyatigha peqetla maslishalmay qéliwatqan bolup, mutexessisler xitay hökümitining nopus mesililirining xitayning ijtima'iy muqimliqi we tereqqiyatigha élip kelgüsi tehditlirige jiddiy qarashni hemde resmiy tedbir élishni agahlandurghan.

Xitay hökümiti nopus mesililirini qandaq hel qilmaqchi

Emma xitay hökümiti xitaydiki nopus mesilisining xitayda yürgüzüwatqan pilanliq tughut siyasiti bilen munasiwiti barliqini tilgha almidi hetta er ‏- ayallar nisbitide körülüwatqan zor perqningmu pilanliq tughut siyasiti sewebidin kélip chiqiwatqanliqini boynigha almidi.

300Din artuq xitay nopus mutexessisliri teripidin chiqirilghan xitayning nopus tereqqiyat doklati xitay hökümitini chöchütken bolsa kérek, düshenbe küni xitay hökümiti xitayda körülüwatqan nopus mesililirini hel qilish hemde kelgüsi kélip chiqish mumkin bolghan mesililerning aldini élish üchün mexsus nopus istratégiye pilanini élan qildi.

Xitay hökümiti yene mezkur istratégiyilik pilanida tunji qétim qiz ‏- oghullar nisbitining xitay jem'iyitining muqimliqigha, iqtisadigha tehdit élip kéliwatqanliqini nezerde tutup qiz bowaqlarni qoghdash, qiz bowaqlarni qirdurush opiratsiyilirini, qizlarni tashliwétish hemde ulargha zexme yetküzüshni qet'iy cheklesh heqqide mexsus qarar aldi.

Xitay hökümiti nopus mesililirini hel qilishta qollanmaqchi bolghan istratégiyilik pilanida, deslep sapasiz insanlar nisbitini kémeytish üchün insanlarning sapa tereqqiyatigha meblegh sélishni yeni insanlarning medeniyet sapasi hemde ten sapasini östürüshke ehmiyet bérip dölet tereqqiyatini ilgiri sürüshte heriketlendürüsh küchke aylandurushqa meblegh salidighanliqini otturigha qoydi.

Aldi bilen yene nopusning tereqqiyati bilen,iqtisadiy tereqqiyat, muhit hemde bayliq menbelirining otturisidiki ziddiyetlerni hel qilish üchün asasiy esliheler qurulushigha meblegh sélishni kücheytip nopusning ortaq tereqqi qilishini ishqa ashuridighanliqini otturigha qoydi.

Xitayning nopus mesililirini tizginliyelishi mumkinmu?

Amérika awazi radi'osida xitayning nopus mesililiri heqqide élan qilin'ghan maqalide, amérika hawayi sherq nopus mesililiri mutexessisi léyning sözini neqil keltürüshiche, xitayning meyli qanuniy wasite yaki istiratégiyelik siyaset qollan'ghan teqdirdimu körülüwatqan hemde yüz bérish éhtimalliqi bolghan nopus mesililirini kontrol qilalishi teske toxtaydiken.

Amérikiliq xitay nopus mutexessisi piroféssor jang ru'enning köz qarishiche, xitay hökümiti bowaqlarni qirdurushni qanun arqiliq tosush hemde qiz bowaqlarni qoghdashni qanun arqiliq yolgha qoyghandin bashqa mexsus meblegh ajritip qiz, ayallarni terbiyilesh hemde qiz bala tuqqan ayallarni iqtisadiy jehettin mukapatlash kérek dégen.

Yaponiyidiki xitay tetqiqat merkizining bir neper ayal tetqiqatchisi bolsa xitayning nopus mesilisige tutqan pozitsiyisini tenqidlep " xitay hökümiti körülüwatqan nopus mesilisige xitayning pilanliq tughut siyasetlirining asasliq sewebchi ikenlikini tonup yétishi kérek, xitay hökümiti nopustiki jinsiyet nisbitining perqini kémeytish üchün pilanliq tughut siyasitini boshraq qoyup bérishi, héch bolmighanda ikki perzentlik bolushqa yol qoyushi kérek. Qizlarni ézizlesh qanun yaki siyaset bilenla emelge ashmaydu, eng muhimi xitay xelqining éngida qizlarni qedirlesh asasini turghuzush kérek. Bolmisa bu intayin xeterlik bir mesilige aylinidu" dégen.

Emma xitayning pilanliq tughut komitéti mudiri xu jyenméy xitayning pilanliq tughut siyasitini yaqlap" xitay hökümiti buningdin kéyinmu yalghuz perzentlik bolush siyasitini dawamliq yolgha qoyidu. Pilanliq tughut siyasiti junggoning tewrenmes siyasiti, eger pilanliq tughut siyasiti yolgha qoyulmighan bolsa junggoning nopusi hazirghiche 4milyardtinmu éship ketken bolatti. Nöwette qollanmaqchi bolghan qiz, ayallarning hoquqini qoghdashqa da'ir siyasetler pilanliq tughut siyasitini yenimu mukemmelleshtüridu " dégen.

Xitay bash ministiri wén jyabaw aldinqi ayda memliketlik nopus we pilanliq tughut xizmet yighinida xitayning buningdin kéyinmu pilanliq tughut siyasitini boshashmay yürgüzidighanliqini, yalghuz perzentlik bolush siyasitining xitay nopus xizmitidiki eng halqiliq mesile süpitide yolgha qoyulidighanliqini tekitligen.

Köp qisim mutexessislerning qarishiche, yigirme yildin buyan xitay nopusining tereqqiyatida binormalliq barghanche küchiyiwatqan bolup, qérilar hemde erler nisbitining alahide yuqirilap bérishi xitayning iqtisadining normal tereqqiyatigha tehdit bolupla qalmay, muqimliqighimu ejellik tehdit élip kélidiken, bu shundaqla pütün dunya insaniyet tereqqiyati hemde nopusning turaqliqi shundaqla muhit, bayliq qatarliq hemme sahelirige selbiy tesirler élip kélidiken. (Gülchéhre)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.