Xitayning nopus tengpungsizliq mesilisini hel qilalishi mumkinmu?


2007.01.24

xoten-balilar-200.jpg
2006 – Yili 13 – öktebir küni birqanche Uyghur baliliri xotende. Xitay hökümitining pilanliq tughut siyasiti we Uyghurlar düch kéliwatqan iqtisadiy bésimi tüpeyli, bir qisim Uyghurlar bir baliliq bolush yolini tallimaqta. AFP

Xitayning nopus mesilisi heqqidiki doklatta körsitilgendek, nöwette xitay nopusining shiddet bilen éshishi, er ‏- ayallar nisbet perqining barghanche kéngiyishi yeni erler nopusining ayallardin artuq bolushi, késel, méyiplar nisbiti hemde yashan'ghanlar nisbitining alahide yuqiri örlishige oxshash bir qatar nopus mesililirige duch kelmekte.

Xitay da'iriliri nopus tengpungsizliqidin tehdit hés qilmaqta

Yeni xitay chong quruqluqidiki nopus mushu tereqqiyat boyiche mangsa, kéyinki 30 yilda yene ikki milyard nopus köpiyidiken. Nopusning er ‏- ayallar nisbet perqi barghanche kéngiyip yene 15 yilda 30 milyondin 40 milyon'ghiche xitay erkigi boytaq qalidiken. 2040 - Yiligha barghanda xitay nopusining 30 %ni yashan'ghanlar igileydiken. Gerche xitay hökümiti mezkur mesililerning kélip chiqishidiki asasliq sewebning pilanliq tughut siyasiti ikenlikige iqrar bolmisimu, emma nöwette yüz bériwatqan nopus tengpungsizliqidin tehdit hés qilmaqta.

Xitay nöwette nopus mesililirining xitayning ijtima'iy muqimliqi we tereqqiyatigha élip kelgüsi tehditlirining aldini élish meqsitide mexsus nopus istratégiye pilanini élan qildi.

Xitay hökümiti gerche mezkur istratégiyilik pilanida tunji qétim qiz ‏- oghullar nisbitini tengsheshte qiz bowaqlarni qoghdash, qiz bowaqlarni qirdurush opératsiyilirini, qizlarni tashliwétish hemde ulargha zexme yetküzüshni qanun arqiliq cheklesh qatarliq tedbirlerni qollinidighanliqini élan qilghan bolsimu, nopus mutexessisliri shundaqla xitay ziyaliylirimu xitayning nopus mesilisini hel qilishqa nahayiti kéchikkenlikini, her qandaq tedbirningmu bunche zor shundaqla künsayin kéngiyiwatqan nopus tengpungsizliqini hel qilip kélishige ishenchsiz qarimaqta.

Bu mesile nöwette xitay ichi hem sirtidimu intayin küchlük ghulghula qozghawatqan mesilige aylandi.

Xu ping: mesile xitayning siyasitide

Nyuyorkta chiqidighan béyjing bahari zhornilining bash tehriri, siyasiy mulahizichi xuping ependi xitay dölitining nöwettikidek murekkep hem xeterlik nopus mesilisige yoluqishigha pütünley xitay hökümitining siyasitining sewebchi ikenliki otturigha qoyup mundaq dédi:

"Xitayning pilanliq tughut siyasiti shundaqla nöwette qollanmaqchi bolghan nopus istratégiye pilani arqiliq yürgüzmekchi bolghan siyasitining hemmisi kishilik hoquqqa xilap heriket hésablinidu. Xitay hökümiti ilgirila bu xil nopus mesililirining bésharitini bilgen bolsimu, waqtida tedbir qollanmidi, peqetla xelqqe qarita pilanliq tughut siyasitini bésim arqiliq qollandi. Mana bügünki kün'ge kelgende xitay hökümiti pilanliq tughut siyasiti arqiliq yetmekchi bolghan nopus sanini kontrol qilish qatarliq pilanlirigha yételmeyla qalmay, eksiche téximu éghir mesilige yüzlendi.

Xitay hökümitining xataliqi xelqning qérighandin kéyinki iqtisadi hayatini kapaletke ige qilmay turup bir perzentlik bolush siyasitini yürgüzüshi, asasliq déhqan ammisining qérighandin kéyinki turmush parawanliqi ishqa ashmighandin kéyin, elwette köprek bala tépip kéyinlikini oylaydu ‏- de, mushu sewebtin xitay xelqi yenila amal qilip birdin artuq perzentlik bolushqa tirishti, yéza nopusning yenila téz sür'ette éshishimu buni körsitip turuptu. Shuni tonush kérekki, emeliyette xitayning heqiqiy nopusi hökümet da'iriliri élan qilghandin köp".

Xuping ependi xitayning hel qilalishi tes bolghan shundaqla egeshme mesililerni keltürüp chiqiridighan eng jiddiy mesilining nopustiki er ‏- ayallar nisbitidiki zor perq ikenlikini eskertip mundaq dédi:

"Xitay hökümitining béshini hemmidin bek aghritiwatqini del qiz ‏- oghullar nisbitining perqi, buni xitay hökümitining birla bala élishqa mejburlash siyasiti keltürüp chiqardi. Elwette xitay hökümitining xitay xelqining tarixtin béri shekillen'gen medeniyiti, a'ile nesep, örp aditini özgertishi asan'gha toxtimaydu. Xitay xelqi yenila oghulni nesebining qénini, izini saqlighuchi dep bilidu. Qiz bowaqlarni qanun arqiliq qoghdash bilenla buni hel qilalmaydu. Buning bilen yene, bashqa yéngi mesililerni keltürüp chiqirishi mumkin. Chünki xitay dawamliq bir siyasiti aqmighanda yene bir siyaset arqiliq mesilini téximu murekkepleshtüridu.

Xitay hökümiti eng awal xelqning menpe'eti, erkinliki, kishilik hoquqini qoghdashni ishqa ashurushi kérek. Bolmisa bu mesilini hel qilishida ümid yoq".

Xu ping ependi yene, xitay hökümitining xitaydin bashqa az sanliq nopustiki milletlergimu pilanliq tughut siyasitini yüzgüzüshining bashqa milletler nopusidimu xitay nöwette yoluqiwatqan mesililerge élip baridighanliqi heqqide toxtaldi:

"Méningche, xitay hökümitining az sanliq milletlerge pilanliq tughutni yürgüzüshi insanperwerlikke yat bolupla qalmastin, bu milletlerning örp aditi hemde diniy étiqadi shundaqla kishilik hoquqlirigha hörmet qilmighanliqi. Bu peqetla eqilge muwapiq emes. Xitay hökümitining bu siyasiti peqetla nopus tizginlesh emes, belki milletning üstidin qirghinchiliq qilishtur".

Xitay nopusining tereqqiyatida körülüwatqan binormalliq haletliri hemde xitayning bu mesililerni hel qilishta qollanmaqchi bolghan siyasetliri chet'ellerdiki Uyghur ziyaliyliri hemde erkin mulahizichiler ichidimu ghulghula qozghighan bolup, bu mesilige nisbeten, xitay nopus mesililirige qiziqquchi Uyghur ziyaliyliridin en'giliyide yashawatqan tibbiy penler doxtori enwer toxti ependi özining köz qarashlirini otturigha qoydi. (Gülchéhre)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.