Norwégiye metbu'atlirida 2008-yilliq béyjing olimpik musabiqisini bayqut qilish toghrisidiki munaziriler dawam qilmaqta

• Ixti'ayri muxbirimiz abdusemetning bu heqtiki melumati
• Download story audio

Noyabirning béshida rabiye qadir xanim rafto fondi jem'iyitining 20 yilliqi munasiwiti bilen norwégiyige barghanda rafto fondining yighinida. RFA/Abdusemet

Uyghurlarning meniwi anisi, Uyghur milli herikitining rehbiri rabiye qadir xanim, bu yil 10-ayning axiri we 11-ayning bashlirida norwégiyini ziyaret qilish dawamida gézit muxbirlirining ziyaritini qobul qilip, 2008-yilliq xelq'ara olimpik tenheriket yighinining ötküzush hoquqining xitaydek kishlik hoquqni eng depsende qiliwatqan bir mustebit döletke bérilishining xata bolghanliqini tekitlesh bilen birge, norwégiye tenheriketchilirining 2008-yilliq olimpik tenheriket yighinigha qatnashmasliqini, bu arqiliq xitaydiki insan heqliri depsendichiliki qilmishlirigha bolghan naraziliqini ipadileshni teshebbus qilghan idi.

Eyni chaghda bu teshebbus norwégiyidiki herqaysi kishlik hoquq organliri, si'aysetchiler, tenheriket xadimliri we her sahe kishiliri arisida küchlük ghulghula peyda qilip, axbarat sahesidimu bu heqtiki herxil köz qarash we pikirler eks ettürülgen köpligen maqaliler élan qilindi. Nöwette norwégiye metbu'atliridiki bu xil bes-munazire yenila qizghin dawam qilmaqta.

Rabiye qadir qiyin-qistaqlargha duchar boliwatqan Uyghur millitining wekili

Norwégiyidiki eng chong yerlik gézitlerdin biri bolghan "bérgin waqit géziti" ning 1-dekabir sanida "norwégiye tenheriketchiliri olimpikni bayqut qilish kérek" qilindi. Maqale aptori, "xristi'an xelq partiyisi" Hordaland wilayetlik yashlar bölümining bashliqi Tor Øyvind Westbye bolup, u maqaliside munularni otturigha qoyghan:

"2-Noyabir norwégiyide ziyarette boliwatqan rafto kishlik hoquq mukapatining sahibi rabiye qadir junggoda kem-kölemde sadir boliwatqan kishlik hoquq depsendichiliki qilmishliri seweblik norwégiyining 2008-yilliq béyjing olimpik tenheriket yighinidin chékinip chiqishi telep qilghan idi. Rabiye qadir özi eshu kommunist dölettin kelgen bolup, uning qarishiche junggo nöwette dunyadiki eng zorawan dölet iken. U bizning mushundaq bir mustebit döletning olimpik musabiqisining ötküzushige maqul bolushimizdin tolimu heyranliq his qiliwatqanliqini bayan qilghanti. Derweqe junggoda bir qisim az sanliq milletler we diniy guruppilar nazaret we bésim astida turmaqta. Rabiye qadir bolsa junggo hökümiti teripidin irqiy tazlash, meqsetlik qolgha élinish we türluk qiyin-qistaqlargha duchar boliwatqan Uyghur millitining wekili".

"Tenheriketchiler öz wijdani bilen oylap körüshi kérek"

Eger norwégiye tenheriketchiler uyushmisi olimpikni bayqut qilishqa qoshulmisa, u halda her bir tenheriketchi 2008-yilliq béyjing olimpik yighinigha qatnishishning kishlik hoquqni qopal rewishte depsende qiliwatqan junggodek bir mustebit kommunist döletni qollashtin dérek béridighanliqini öz wijdani bilen oylap körüshi kérek.

Maqalining dawamida, norwégiye tenheriket sahesidiki bir qisim mes'ul erbaplarning "gerche bayqut qilish teshebbusining seweblirini yaxshi chüshensekmu, bayqut qilishni birdin-bir toghra yol dep qarighili bolmaydu" dégen sözliri neqil élin'ghan we özining bu heqtiki tenqidi pikrini mundaq ipade qilghan:

"Tenterbiye jem'iyetning bir qismi, shundaq iken umu jem'iyettiki ijtima'iy mesililerdin özini qachurmasliqi kérek, tenheriketchiler bolsa hem ijtima'iy puqra, ularningmu qaysi dölette ötküzülgen, qaysi xil tenheriket pa'aliyitige qatnashsa muwapiq bolidighanliqi heqqide oz aldigha qarar qilish hoquqi we mes'uliyti bar. Eger norwégiye tenheriketchiler uyushmisi olimpikni bayqut qilishqa qoshulmisa, u halda her bir tenheriketchi 2008-yilliq béyjing olimpik yighinigha qatnishishning kishlik hoquqni qopal rewishte depsende qiliwatqan junggodek bir mustebit kommunist döletni qollashtin dérek béridighanliqini öz wijdani bilen oylap körüshi kérek".

Maqale töwendiki jümliler bilen axirlashqan: "norwégiyining béyjing olimpik tenheriket yighinigha qatnishishi, junggo hakimiyitini wasitilik rewishte qolash bolup hésablinidu. Junggo bolsa bir qizil diktator, shunga norwégiye tenheriketchiliri choqum 2008-yilliq olimpikni bayqut qilishi kérek!"

"Norwégiye olimpikni bayqut qilishi kérek"

Bundin bashqa norwégiyidiki eng chong gézitlerdin biri bolghan, "kechlik gézit" ning 26-noyabir sanida norwégiyilik yazghuchi Espen Stueland ning "norwégiye olimpikni bayqut qilishi kérek" namliq chong hejimlik maqalisi bésildi. Maqala mundaq sözler bilen bashlan'ghan:

"Norwégiye choqum 2008-yilliq bey jing olimpik yighinigha qatnishishni bayqut qilishi kérek. Bundaq qilish bir tereptin junggo hökümiti yürgüzüwatqan nazaret astigha élish, bésim, qiyin-qistaq we ölum jazalirigha qarshi turghanliq, yene bir tereptin mushu xil zorawanliqning qurbanlirigha bolghan hésdashliqimizni ipadileshning eng yaxshi imkaniyetliri'idn biridur".

Maqale "tenterbiye we siyasi" dégen kichik téma astida dawam qilip, aldi bilen olimpikni bayqut qilish teshebbusining rabiye qadir xanim teripidin otturigha qoyulghanliqi alahide eskertilip, "rabiye qadirning bu teshebbusigha choqum qulaq sélish we uni qollash kérek" déyilgen. Andin aptor tenterbiye bilen siyasining oz'ara baghlinishini mundaq izahlighan:

"Beziler tenterbiye siyasidin, ijtima'iyettin ayrilghan ayrim bir sahe bolishi kérek depmu qaraydu, lékin méningche tenterbiye bilen siyasi oz'ara bir-birige baghlinishi kérek. Emeliyettimu bu xil baghlinish we oz'ara arilishish burundinla mewjut. Méning rabiye qadirning teshebbusigha qoshumche qilidighinim, bayqut qilish yalghuz tenheriketchilirining wijdani ishi dep qaralmastin belki, bu bir resmiy prinsipliq ammiwi mesile we bir döletning mesilisi dep qarilishi hem shu boyiche mu'amile qilinishi lazim".

Maqalide yene, xitay hökümitining olimpik musabiqisini ötküzush hoquqigha érishish üchün kishlik hoquq weziyitini yaxshilash heqqide dunya jama'etchilikige köpligen wedilerni bergen bolsimu, jem'iyette hazir u wedilirige qilche emel qilmaywatqanliqini, hemme nersini siyasi nazaret astigha élish, qiyin-qistaq we siyasi mehbuslargha ölum jazasi bérish, hetta ölümge hokum qilin'ghan mehbuslarning ichki ezalirining tawar ornida sétilip, bezi doxturxanilarning qoshumche kirim menbesi qilin'ghanliqidek qilmishlarning yene dawamliq sadir boluwatqanliqi kechürüm teshkilati teminligen pakitlar asasida birmu bir pash qilin'ghan. (Abdusemet)