Оттура асияниң кәлгүси зор


2006-01-09
Share
Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләрниң рәһбәрлири 5- июл күни қазақистанниң пайтәхти астанада. Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати йиғинидин кейин, әза дөләтләр америкиниң оттура асиядики қошунлирини елип чиқип кетишини тәләп қилған иди. AFP Chongaytip korung

Йеқинқи йиллардин буян оттура асия дуня җамаәтчиликигә тонулушқа башлиди. Болупму, 11-сентәбир вәқәсидин кейин, америкиниң бу районға кириши, җүмлидин қирғизистан вә өзбекистанларда һәрбий база қуруши билән хитай русийә қатарлиқ мәмликәтләрму өзлириниң мәзкур райондики тәсирини ашурушқа тиришти. Америка мутәхәссислиридин калман миҗәй билән йоханис лин оттура асияниң кәлгүсидә дуняниң иқтисадий вә сиясий һаятида муһим рол ойнайдиған нуқтиға айлинидиғанлиқини оттуриға қойди.

Оттура асия күндин күнгә дуняға билинишкә башлиди

Оттура асияниң кәлгүсидики дуняви сиясәт вә иқтисадий истратегийә мәсилилиридә ойнайдиған роли һәққидә издәнгән америка мутәхәссислиридин калман миҗәй билән йоханис лин йеқинда америкидики гезитлар бирлики һесаблинидиған "мәтбуатлар агентлиқлири лайиһиси " дә мақалә елан қилип, оттура асияниң кәлгүси һәққидә өз көз қарашлирини оттуриға қойди. Уларниң қаришичә, һазир оттура асияда болуватқан ишлар даим дуняви мәтбуатларда көрүлүшкә, нәтиҗидә бу районни техиму көп адәмләр күндин-күнгә билишкә башлиған. Оттура асияниң деңиздин йирақ болуши шуниңдәк совет иттипақи дәвридә узун мәзгил иқтисадий, байлиқ вә башқа җәһәтләрдин қамал қилиниши түпәйлидин, дуня бу районни унтуп қалған иди. Оттура асия райони өзиниң йипәк йоли дәвридики көрүнәрлик мәдәнийәт вә иқтисад нәтиҗилирини яратқан тарихи билән мәшһур болупла қалмастин бәлки, бүгүнки күндә қайтидин әшу соғуқ мунасивәтләр уруш мәзгилини әслитидиған дуняви риқабәтләр нуқтиси сүпитидә көрүлүшкә башлиди. Әмма, һазирқи мәсилә , оттура асиядин ибарәт бу зор явро-асия қуруқлуқиниң мәркизи нуқтиси өзиниң бүгүнки күндә иқтисадий җәһәттин тез тәрәққи қиливатқан хитай, русийә вә һиндистан қатарлиқ дөләтләр тәрипидин қоршилип туришидәк алаһидилики билән қайтидин явро- асияда ачқучлуқ рол ойнияламду? дегәндин ибарәт.

Оттура асияниң истиқбали зордур

Бу америка мутәхәссислириниң көзитишичә, оттура асияниң бир кәмчиллики шуки, җуғрапийә вә тарих оттура асия мәмликәтлирини деңизға чиқидиған портлардин йирақлаштуриветиш билән бу дөләтләргә җуғрапийилик, иқтисади вә иҗтимаий җәһәтләрдин тосалғулуқларни һәмдә буларниң базар игиликиниң тез өсүшигә нисбәтән қийинчилиқларни пәйда қилди."Әмма, оттура асияниң келәчики зордур" дәйду калман миҗәй билән йоханис лин. Чүнки, б д т ниң тәрәққияти программисиға мунасивәтлик оттура асияни тәрәққи қилдуруш доклатида ениқ көрситилишичә, қазақистан, қирғизистан, өзбекистан, түркмәнистан вә таҗикистан қатарлиқ оттура асия дөләтлириниң истиқбали зор, оттура асия өзиниң һәйран қаларлиқ мол тәбиий байлиқлири шуниңдәк җуғрапийилик орни билән явро-асия қитәси ниң тәрәққиятида һәмдә муқим, өзара зич қошнидарчилиқ мунасивәтлири орнитишта муһим әһмийәткә игә.

. Оттура асия немиләрни қилиши керәк?

Америка мутәхәссислири өз мақалисидә оттура асияниң өзиниң бу зор истиқбалини қандақ қилип әмәлийләштүрәләйдиғанлиқи һәққидә тохтилип, тәшәббус түсидики тәклиплирини оттуриға қойиду. Уларниң қаришичә, буниң үчүн оттура асия өзини дуняға ечиш керәк, өз қошнилири арисидики өзара һәмкарлиқни башлиши шуниңдәк өзиниң конирап кәткән сиясий системисини қәтий ислаһ қилиши лазим.

Район характерлиқ һәмкарлиқлар содидин башлап, транспорт, трансит (өткәл) йоли, су мәнбәлиридин пайдилиниш, енергетика, вә зәһәрлик чекимликкә болған контроллуқ һәм башқиларғичә болуши керәк, әгәр әнә шундақ һәмкарлиқларға капаләтлик қилинса, йәнә 10 йиллардин кейин оттура асия өзиниң иқтисадий киримини һәссиләп көпәйтәләйду, өз иқтисадини заманивилаштуруп, дуняниң башқа җайлири биләнму мунасивәтләр орнатса, өз пуқралириниң турмушини зор дәриҗидә яхшилиялайду.

Оттура асия дуч келиватқан қийинчилиқлар

Әлвәттә, оттура асия бүгүнки күндә охшашла зор қийинчилиқларға дуч кәлмәктә. Бу қийинчилиқларни һес қилған америка мутәхәссислириниң көзитишичә, һазир бу район қатнаш вә трансит йоллириниң чәклимилиригә учримақта. Бу райондики мал тошуш баһасиниң юқири болуши, чегра-тамоҗнилардики узунға созулған рәсмийәтләр, тошуш әслиһәлириниң қалақлиқи шуниңдәк хиянәтчилик вә башқилар районниң иқтисадий тәрәққиятиға сәлбий тәсир көрситидиған амилларға айланған. Бу районға йеңи мәбләғләрни җәлип қилиши, шуниңдәк дуня сода тәшкилатиға кириш арқилиқ, хәлқара сода өлчәмлири билән иш елип бериш зөрүр.

Оттура асиядики бир яхши йүзлиниш шуки, оттура асия мәмликәтлири вә уларниң қошнилири шуниңдәк хәлқара җәмийәт бу районни ечиш вә һәмкарлишишниң муһимлиқини тонуп йәтти. Әлвәттә, һәмкарлишиш пәқәт дөләтләр ара болмастин бәлки, ширкәтләр, содигәрләр һәмдә пуқралар җәмийити арисидиму болуши керәк. Оттура асияниң тәрәққияти, муқимлиқи вә бирликигә әһмийәт беришни чүшәнгән хәлқара җәмийәт бу районни һәммә җәһәтләрдики қоллашлирини күчәйтиш керәк- дәп өз көз қарашлирини йәкүнләйду америка мутәхәссислиридин калман миҗәй билән йоханис лин. (Үмидвар)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт