Merkiziy asiya omumiy tarixi pilani muzakire üstide


2007-06-19
Share

Merkiziy asiya rayonining sowét ittipaqi yimirilgendin kéyinki 15 yilliq musteqilliq hayatida bésip ötken murekkep siyasiy, iqtisadiy we medeniyet tereqqiyat jeryanliri bügünki künde rayonini siyasiy, iqtisadiy jehettin birlikke keltürüsh idiyilirini meydan'gha chiqiripla qalmastin belki, yene qazaq, qirghiz, özbek, türkmen, Uyghur we bashqa türkiy milletlerning tarixiy kimliki, medeniyet kimliki we milliy kimlik jehetlerdiki ortaqliq tuyghulirini yorutush mesilisini merkiziy asiya ilim sahesi we hökümetlirining xizmet kün tertipige qoydi.

Yéqinda , qazaqistandiki sulaymanof namidiki sherqshunasliq inistituti tunji bolup, merkiziy asiya omumiy tarixini yézish pilani we teklipini otturigha qoyup, qazaqistan ,özbékistan, türkmenistan we tajikistan tarixshunaslirining bash qoshup, mezkur omumiy tarixni birlikte yézip chiqish idiyisini teshebbus qildi.

Omumiy tarix yézish idiyisining sewebi

Bu pikirni otturigha qoyghan qazaqistan tarixshunaslirining qarishiche, her qaysi jumhuriyetlerning tarixshunaslirining bir yerge jem bolushi asasida yézilidighan merkiziy asiyaning omumiy tarixi rayondiki xelqlerning ortaqliq tuyghusini tikleshte muhim ehmiyetke ige.

Qazaqistan sherqshunasliq institutining ilmiy xadimi ablet kamalofning éytishiche, her qaysi türkiy jumhuriyetlerning musteqil döletchilikining shekillinishige egiship, her bir jumhuriyet öz döletlirining tarixlirini qaytidin turghuzush bilen bir waqitta mektep tarix dersliklirini tüzüp, yash ewladlarning ayrim döletchilik we milletchilik idiyisini rawajlandurdi. Qazaqistan öz aldigha qazaqistan tarixini jümlidin qazaq tarixini, qirghizistan, öz aldigha qirghiz we qirghizistan tarixini yézip chiqti . Elwette, özbékistan, türkmenistan hem tajikistanmu shundaq qildi. Ularning tarix derslikliri we tarix oqushluqlirida hemmisi öz millitining tarixini gewdilendürüshke tirishqan bolup, mezkur tarixlar milletchilik xahishlirining küchiyishide muhim rol oynidi.

Lékin, merkiziy asiya rayonidiki xelqlerning qudret tépishi, iqtisadiy jehetlerdin güllinishi, herbiy -siyasiy jehetlerde xelq'araliq tesir küchige ige bolushi üchün ularning ayrim mewjut bolush we yaki ayrim tereqqi qilish yolini tutishidin köre, özlirining jughrapiyiwi, étnik, medeniyet , iqtisad we bashqa jehetlerdiki köpligen oxshashliqliri we ortaqliqlirini jari qildurup, bir gewdige aylinishning téximu paydiliq ikenlikidin ibaret yekün qazaqistan prézidénti nursultan nazarbayéf teripidin qaytidin otturigha qoyuldi.

Bir qisim merkiziy asiya siyasiyonliri, iqtisadshunasliri we ziyaliyliri hetta puqraliri buninggha awaz qoshup, rayonning parchilinip turghunidin köre birlikke kélishning özliri üchün paydiliq ikenlikini shuningdek buni emelge ashurush üchün ortaq tarixiy we medeniyet kimlik tuyghusini tikleshning muhimliqini tonup yetti. Démek, merkiziy asiya omumiy tarixini yézish idiyisi ene shu idiyiler bilen baghlinishliq bolsa kérek.

Tarix talishish ziyanliq

Özbékistanliq sherqshunas abdusattar jümenezer ependi mezkur tarix mesilisi heqqide toxtilip, "bu nahayiti muhim , del waqtida tutidighan zörür mesile bolup, buninggha alliqachan tutush qilish kérek idi . Bu hazirqi qoshna döletlerning bir-birige yéqinlishishigha xizmet qilidu, medeniyetlik -medeniyetsiz dégen gepler yoqilidu, hemmining yiltizi bir ikenliki körüwalghili bolidu. Eger biz palanchi bizningki, qazaqlar farabi bizningki, tajiklar ibni sina bizningki dése, u chaghda, tarix buzulidu. Ular héch kimning emes, ular hemmimizning ejdadliri" deydu.

Bir qisim merkiziy asiya tarixshunasliri tarix talishish, bolupmu tarixtiki meshhur medeniyet namayendiliri farabi, mehmud qeshqeri, yüsüp xas hajip, ibin sina, nawayi we bashqilarni özara talishishning paydisiz ikenlikini tenqid qiliship, merkiziy asiya tarixini "omumiy türk tarixi " dep atash, bu tarixni yazghanda ayrim, qazaq, qirghiz, özbék we bashqa namlarni atimay, belki "türk" ibarisini qollinishni shuningdek mekteplerde bundaq "omumiy türk tarixi" dersliklirini oqutush pikirini otturigha qoyushti.

Xewerlerdin qarighanda, nöwette, qazaqistanda merkiziy asiya omumiy tarixini yézish mesilisi boyiche tar da'iriler boyiche muhakime yighinliri bolup ötken , bu yighinlarda mezkur tarixni qandaq usul we qandaq mezmunda yézish shuningdek tarixiy miraslar we tarixiy tereqqiyat jeryan'gha qandaq baha bérish hem mu'amile qilish heqqide munaziriler élip bérilghan. (Ümidwar)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet