Ottura asiya heqiqeten partlash halitidiki bombimu?

Yéqinda roytérs agéntliqida "orta asiya partlash halitidiki bir bomba" mawzuluq mulahize maqalisi élan qilindi. Maqalide axiri üzülmigen iqtisadi turghunluq we siyasi krizislarning rayondiki islamiy radikal guruhlarning qayta küchiyishige seweb boluwatqanliqi ilgiri sürülgen.
Muxbirimiz gülshen abduqadir
2010-02-11
Share
Ottura-Asiya-xeritisi-305.jpg Süret, ottura aisya xeritisi.
http://maps.google.com Din élindi.

Maqalide sabiq sowét ittipaqigha eza döletlerdiki islamiy radikal teshkilatlarning uzun zamanlardin buyan bu rayonlarda höküm sürüwatqan diktator hakimiyetlerge qarshi xelq meydanida turup bésim ishlitiwatqanliqi közge chéliqsimu emma, afghanistanda téximu shiddetlik urushlar élip bérishqa mejbur boluwatqan gherb üchün diqqet qilishqa erziydighan nuqtining kélechekte afghanistandin ottura asiyagha yötkilish éhtimalliqi ilgiri sürülgen.
 
Roytérs agéntliqi élan qilghan ottura asiya partlash halitide turghan bomba namliq mulahize maqalisi " ottura asiya qaynawatqan qazan", "islamiy radikalliq küchlenmekte", " rayondiki yoqsulluq radikalliqning bash kötürüshige seweb bolmaqta", " islamiy radikalliqning signalliri chélinmaqta " qatarliq tarmaq mawzulardin terkib tapqan bolup, maqalide gerche sabiq sowétler ittipaqi yiqilghinigha aridin 20 yil waqit ötken bolsimu, emma hazirghiche tesiri küchlük oxshimighan köz qarashtiki démokratik partiyilerning rayonda köplep meydan'gha kélelmesliki netijiside, heqiqiy démokratiyige érishelmigen xelq naraziliqining islamiy radikal heriketlerning meydan'gha kélishige zémin hazirlap bériwatqanliqi ilgiri sürülgen.

Maqalide ottura asiya heqqide ilgiriligen halda mundaq siyasi mulahize yürgüzülidu : ottura asiyadiki bu bash kötürüshler elqa'idining yéngi uwisi hésablan'ghan yemendiki muqimsizliqlarma oxshap ketkenliki bilen diqqet chekmekte.

Ottura asiya heqqide jiddiy endishilerde boluwatqan nato bash katipi rassmussén ötken hepte élan qilghan bayanatida xelq'arani ottura asiyagha diqqitini aghdurushqa chaqirghan we eger afghanistan térrorchilar üchün ishenchlik bir panahlinidighan jaygha aylinip qalsa, u chaghda térrorluq ongayla ottura asiyagha we rusiyige tarilishi mumkin. Chünki afghanistan bir aral emes, shunga térrorgha qarshi küresh afghanistan chégrisi ichide cheklinipla qalsa netijilik bolmaydu dep körsetken.
  
Maqalidin melum bolushiche, ottura asiyada bash kötürüshke bashlighan islamiy radikalliqning signalliri ötken yili afghanistanning shimalidiki térrorluq baziliridin kelgenliki we bu yerde özbék, tajik we qirghiz militantlirining hazirghiche elqa'ide üchün xizmet qiliwatqanliqi we bir qisimlirining öz döletlirige qaytqanliqi we ularning afghanistanda bashqa milletler üchün yéterlik urush qilghanliqi, emdi öz wetinige qaytip öz wetini üchün küresh qilish waqtining yétip kelgenliki heqqide bayanat bergenliki ilgiri sürülmekte. Mulahizichiler kérimuf we raxmanufning texttin chüshüshi sewebidin kélip chiqidighan ichki urushlar elqa'ide militantlirining bu rayonlarda kütüwatqan pursetliri ikenlikini texmin qilishmaqta.

Ottura asiyadiki térrorluq heqqide jawabkarliqi sürüshte qiliniwatqan teshkilatlarning biri hizbu tahrir teshkilati bolup, uning ottura asiya rayonida onminglarche ezasining barliqi melum. Közetküchiler ottura asiyaning ichki qismida tutushuwatqan is tüteklerning milyonlarche kishining ishsiz qélishigha seweb boluwatqan iqtisadi krizislar sewebidin ulghiyiwatqanliqini bildürmekte.

Ottura asiya nöwette gherbningla diqqitini chékiwatqan bir rayon bolupla qalmastin belki, xitay üchünmu kélechekte partlash éhtimalliqi bolghan bombining piltisi hésablinidiken. Chet'ellerde yashawatqan Uyghur közetküchilerning bildürüshiche, ottura asiya dep atilidighan bu jughrapiyilik térritoriyide bir milyon etrapida Uyghur yashaydighan bolup xitay hökümitining Uyghur  diyaridiki Uyghurlargha qaratqan qattiq qol siyasitining netijiside, Uyghurlar öz awazini dunyagha anglitalmaywatqan bolup, xitay hökümiti ottura asiyada yashawatqan Uyghurlarning kélechekte xitay zulumi astida éziliwatqan Uyghurlarning tashqi dunyadiki awazi süpitide partlishidin intayin endishe qilidiken.

Mutexessisler xitay hökümitining riyasetchilikide qurulghan shangxey 5 teshkilatini yéqin kelgüside ottura asiyada partlash éhtimalliq bolghan Uyghur qarshiliq heriketlirining aldini élish üchün qurghanliqini qeyt qilmaqta. Xitay hökümiti köp qétim Uyghurlarni elqa'ide we hizbu tahrir qatarliq teshkilatlargha chétip térrorluq bilen janlandurmaqchi bolghan bolsimu, emma meghlup bolghanliqi melum.
   
Yéqinqi yillardin buyan, bolupmu 5 - iyul ürümchi weqesi yüz bergendin kéyin xitay hökümitining ottura asiyagha bolghan endishisi hessilep éshiwatqan bolup, ottura asiyagha bolupmu qazaqistan we qirghizistan qatarliq döletlerge kirip - chiqip tijaret qilidighan Uyghur tijaretchilerge qarita nazaret qilishni hessilep ashurghanliqi melum bolmaqta.

5 - Iyul ürümchi weqesi yüz bergende qazaqistanda yashaydighan nechche minglighan Uyghur kochilargha chiqip öz naraziliqini bildürmekchi bolghanda, xitay da'iriliri weqening ottura asiyadiki bashqa döletlerge kéngiyip kétishidin endishe qilip, qazaqistan hökümitige bésim ishlitish arqiliq namayishchilarni üsti yépiq bir merkezde öz naraziliqini ipadileshke mejbur qilghan idi.

Ottura asiya rayoni Uyghurlar üchün bu jughrapiyide yashaydighan bir milyon etrapida Uyghurning bolghanliqi bilenla emes belki, uning Uyghurlar bilen qandash qazaq, qirghiz, özbék qatarliq türki milletliri yashaydighan tupraq bolghanliqi bilen muhim ehmiyetke ige.

Xulasilighanda, xitay, iran, afghanistan we rusiyining otturisida talash - tartishta qalghan bu kengri ottura asiya, natoning talibanlargha qarshi jeng élan qilishi bilen dunya siyasitige tesir körsitidighan qiziq nuqtigha aylanmaqta.
       
Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet