90 Yildin kéyin öz tughqanlirini tépiwalghan türkiyilik Uyghur bilen söhbet


2008-02-18
Share

oghuz-mehmutqeshqiri-200.jpg
Oghuz quzghunbay ependi mexmut qeshqéri mazarida. RFA Photo / Erkin Tarim

Uyghurlarning türkiye zéminige kélip jaylishishi intayin uzun tarixqa ige. Bizning tarix kitabliridin igilishimizche ‏1074 ‏ - yilidiki malazgirit urushida tunji qétim anatoliyige kirgen türkler arisida Uyghurlarmu bar iken. Kéyin 13 - esirde chinggizxan armiyeliri bilen bille kelgen Uyghurlar anatoliye zéminige yerleshken iken. 14 - Esirning axirigha kelgende türkiyining siwas we qeyserini merkez qilghan halda eratna Uyghur begliki qurulghan bolup, bu beglik 100 yilgha yéqin höküm sürgen. Bu mezgildimu türkiye zéminidiki musulman türk nopusini köpeytish üchün köp sanda Uyghurlarni ekilip bu yerge jaylashturghan iken.

Démek 1000 yildin béri Uyghur diyaridin türkiyige bolghan köch dawam qilmaqta. 20 - Esirning bashliridin tartip türkiyige kélip olturaqliship qalghan Uyghurlar öz tilini, örp we adetlirini qoghdap qalalighan bolsimu, 20 - esirning bashliridin burun kelgen Uyghurlar öz ana tilini yoqutup qoyghan. Bu Uyghurlar kéyinki 20 yildin béri her xil yollar bilen chong dadilirining Uyghur diyaridiki urugh tughqanlirini tépishqa, ular bilen didar körüshüshke tirishmaqta.

Bulardin biri türkiyining sherqiy jenubidiki tarsus wilayitide tughulup chong bolghan oghuz quzghunbay ependi. Oghuz quzghunbay ependining chong dadisi sopi niyaz haji 1920 - yili qeshqerdin hej qilish üchün se'udi erebistan'gha barghan bolup, kéyin yollar tosulup qélip öz yurtigha qaytalmay türkiyining tarsus shehirige kélip, bir erep qizi bilen toy qilip, bu yerde olturaqliship qalghan. Bu erep ayalidin bolghan oghlining oghli yeni newrisi oghuz quzghunbay ependi, 1 - ayning 14 - küni qeshqerge bérip chong dadisi tughulup chong bolghan yézini we tughqanlirini tapqan. Biz bu kishi bilen bu heqte söhbet élip barduq.

oghuz-quzghunbay-heytgah-20.jpg
Oghuz quzghunbay ependi héytgah aldida. RFA Photo / Erkin Tarim

Erkin tarim: Hörmetlik oghuz quzghunbay ependi siz yéqinda Uyghur diyarigha bérip chong dadingizning tughulup chong bolghan yézisini we tughqanliringizni tépip kélipsiz, qandaq taptingiz?

Oghuz quzghunbay: Men 1 - ayning 14 - küni bérip 18 kün turdum. Ürümchide bir hepte, qeshqerde bir hepte turdum. Qeshqerni aylan'ghandin kéyin chong dadamning yurtigha yeni toqquzaqqa baridighan yolning üstidiki. Kökériq dégen yézini izdep tépip u yerge bardim. Bu kökériq dégen yer chong dadam tughulup chong bolghan yéza iken. U yézidiki yashan'ghan kishiler bilen sözliship chong dadamning tughqanlirini taptim, emma ular bilen uzun yil körüshelmigen bolghachqa, ularning yaki bizning qolimizda chong dadam bilen bille chüshken resim yaki bu heqte matériyal bolmighachqa bizning tughqanlirimizmu emesmu bu heqte éniq bir melumatqa ige bolalmidim.

Erkin tarim: Sizning chong dadingiz u yézidin qachan ayrilghan iken? bu heqte melumatingiz barmu?

oghuz-quzghunbayning--tughq.jpg
Oghuz quzghunbay ependining tuqqanliridin biri. RFa Photo / Erkin Tarim

Oghuz quzghunbay: Chong dadam 1920 - yili türkiyige ketken iken. Hazirghiche 80 - 90 yil bolghan gep, peqet öz yurtigha qaytalmaptu. Bezi yashan'ghan kishiler bilen mungdashtim ular chong dadamning ukiliridin anglighanlirini dep berdi. Bu yil qeshqer bekla soghuq idi, köp adem bilen körüshelmidim. Peqet 5 - 6 aqsaqal bilenla sözlishelidim. Emma chong dadamning mehellisining u yer ikenliki éniq. Chünki dadamdin qalghan bir xette chong dadam tughulghan yerning qeshqerning yéqinliridiki shorbagh kökériq hoyla yarbéshi dégen mehelle ikenliki yézilghan. Bu yézini taptim, bezi kishiler özlirining chong dadamning tughqanliri ikenlikini dédi. Ular bilen tonushup nahayiti xursen boldum. Chong dadamning wetinini bekla yaqturdum. Intayin yaxshi yer iken, insanliri bekla méhman dost aq köngül iken.

Erkin tarim: Hörmetlik oghuz quzghunbay ependi chong dadingiz tughulup chong bolghan tupraqlarni körgen waqtingizda némilerni hés qildingiz?

tughqanlirini-izdewatidu-20.jpg
Oghuz quzghunbay ependining tuqqanliridin biri. RFA Photo / Erkin Tarim

Oghuz quzghunbay: Bek hayajanlandim chünki chong dadamning tughqan uruqlirini kördüm. Ularmu tughqan uruqliri köp bir a'ile iken. Séyit abbas a'ilisi dep atilidiken. U yézidiki pütün insanlarni resimge tarttim, chünki ularning köpi chong dadamning tughqanliri iken. Yashan'ghan bir boway chong dadamgha bekla oxshaytti. Méning chong dadam u yerde tughulghan iken, dadam bolsa türkiyide tughulghan, chong dadam se'udi erebistan'gha hejge bérip, qaytish yolida türkiyige kélip, méning chong anam bilen toy qilghan iken. Chong anam bolsa türkiyining torus wilayitide dunyagha kelgen bir erep qizi iken. 1964 - Yili men 6 yash waqtimda chong dadam wapat boldi. Chong dadamning chirayi azraq yadimda. Chong dadam Uyghurchini yaxshi bilidikentuq, emma méning dadam Uyghurche bilmeytti. Chünki tarsusta biz birla Uyghur a'ilisi bar ikentuq. Uyghurche sözlishidighan adem bolmighachqa dadamlar öz tilini öginelmigen iken. Men kichik waqtimda chong dadamning Uyghur tamaqlirini qilip yégenliri yadimda, dadamning déyishiche chong anam Uyghur tamiqi qilishni bilmeydikentuq, emma chong dadam dawamliq özi Uyghur tamiqi qilidikentuq.

Erkin tarim: Hörmetlik oghuz quzghunbay ependi chong dadingizning yurti bolghan qeshqerdiki kishilerning turmushi qandaq iken?

Oghuz quzghunbay: U yerdiki kishilerning turmushi bekla nachar iken, uni körüp könglüm bekla yérim boldi. Qeshqer ayropilan istansisida jédel chiqardim. Xitaylar Uyghurlarni bekla kemsitidiken. Men ayropilan istansisida öchret saqlawatsam, xitaylar öchiretke kirmestin yandin kélip, chamdanlirini ötküzüshke bashlidi. Bu heqsizliqqa chidap turalmay warqiridim, kéyin saqchilar keldi. Xitaylar Uyghurlarni adem qatarida körmeydiken. Uyghur xelqi bextlik emes iken. Uyghurlar zich olturaqlashqan mehellilerni aylandim, Uyghurlar yoqsulluq ichide yashimaqta. Yéngi ésil binalarda turuwatqanlarning, yaxshi yep, yaxshi kiyinip oynawatqanlarning hemmisi dégüdek xitaylar iken. Bularni körüp könglüm bekla yérim boldi. Xitaylar Uyghur zéminini tézla bésip ketkili turuptu, xitaylar kündin kün'ge köpiyiwétiptu.

Erkin tarim: Bu tesiratliringizni radi'oda anglatsaq bolamdu?

Oghuz quzghunbay: Bolidu, elwette bolidu.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet