Вашингтонда хитайниң пиланлиқ туғут сиясити һәққидә испат бериш йиғини ечилди


2005-06-09
Share
pilanliq-tughut.jpg
Уйғурларға дуч келиватқан сиясий вә иқтисадий бесим, нурғун уйғур аилилирини бир балилиқ болушқа қистимақта.

8 - Июн күни вашингтондики америка дөләт мәҗлисидә ечилған хитайниң пиланлиқ туғут сиясити һәққидики бу испат бериш йиғини, вашингтондики " лавгәй" йәни әмгәк билән өзгәртиш тәтқиқат фонди тәрипидин уюштурулған болуп, америка дөләт мәҗлиси әзаси кристофер смисниң қизғин қоллишиға еришкән.

Муһим әрбаблар қатнашқан йиғин

Америка дөләт мәҗлисидә ечилған бу испат бериш йиғиниға уйғурларниң шәрәплик аниси, атақлиқ кишилик һоқуқ паалийәтчиси рабийә қадир ханим, америка дөләтлик демократик тәрәққият фонди җәмийитиниң рәиси карл җершмән (Carl Gershmen) , әмгәк билән өзгәртиш тәтқиқат фонди җәмийитиниң рәиси ву хуңда, хәлқара кәчүрүм тәшкилати америкидики ишханисиниң асия бөлүми мудири т. Кумар (T. Kumar) , хитайниң фуҗән өлкиси пиланлиқ туғут комитетиниң сабиқ әмәлдари гав шявдуән, америка нопус тәкшүрүш идарисиниң сабиқ мутәхәссиси доктор җон ерд (John Aird) вә кишилик һоқуқни нишан қилған "кеннидини хатириләш мәркизи" ниң қурғучиси керү кинниди ханим (Ms. Kerry Kennedy) Қатарлиқлар қатнашти вә сөз қилди.

Пиланлиқ туғут сиясити әмәлийәттә кишилик һоқуққа таҗавуз қилиш сиясити

Мәзкүр йиғинға қатнашқан уйғурларниң шәрәплик аниси, атақлиқ кишилик һоқуқ паалийәтчиси рабийә ханим хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йүргүзүватқан пиланлиқ туғут сияситиниң уйғур миллитигә елип келиватқан паҗиәлик ақивәтлири һәққидә мәхсус доклат бәрди.

Гәрчә хитай һөкүмити йеқинқи йиллардин буян, өзиниң пиланлиқ туғут сияситигә аз тола өзгәртишләр киргүзгән болсиму, лекин бу сиясәт түпәйлидин келип чиқиватқан кишилик һоқуққа хилаплиқ қилиш мәсилиси йәнила мәвҗут болуп турмақта.

Рабийә қадир ханим сөзидә, 1989 - йилидин 1995 - йилиға қәдәр, хитай һөкүмитиниң пиланлиқ туғут сияситини иҗра қилиш үчүн, уйғур елидики аз санлиқ милләтләр арисида, болупму уйғурлар арисида елип бериватқан түрлүк чарә - тәдбирлирини һәмдә бу хил болмиғур сиясәт түпәйлидин келип чиққан паҗиәлик ақивәтләрни нурғун мисал вә әмәлий пакитлар арқилиқ бир - бирләп оттуриға қойди.

Рабийә қадир ханим мәзкур йиғинға қатнашқан мухбирларниң суаллириға җаваб бериш җәрянида, өзиниң кәнҗи балисиға һамилдар болған чеғида, балини сақлап қелиш үчүн, өзбәкистанға қечип кәткәнликини, лекин бу сәвәбтин униң алий мәктәптә профессор болуп ишләватқан йолдиши сидиқ һаҗи әпәндиниң хизмәттин һәйдәлгәнликини сөзләп бәрди.

Рабийә қадир ханим хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йүргүзүватқан пиланлиқ туғут сияситини "кишилик һоқуққа таҗавуз қилиш сиясити" дәп қарап, америка һөкүмитиниң вә шундақла хәлқара кишилик һоқуқ җәмийитиниң мәзкур мәсилигә көңүл бөлүп, хитай һөкүмитигә бесим ишлитишини тәләп қилди.

Қәбиһ сиясәтләр

Мәзкур йиғинға қатнашқан хитайниң фуҗән өлкиси пиланлиқ туғут комитетиниң сабиқ әмәлдари гав шявдуән, өзиниң пиланлиқ туғут сияситини мәҗбури иҗра қилғанлиқи һәққидә мәхсус доклат бәрди.

У доклатида, хитай һөкүмитиниң пиланлиқ туғут сияситигә бойсунмиғанлар үчүн бекиткән түрлүк болмиғур җазалаш тәдбирлирини, мәсилән пиландин сирт һамилдар болған аялларни халиғанчә тутуп қамап қойидиған, әгәр һамилдар болғучини туталмиса, униң йолдишини яки ата- анисини тутуп келип қамап қоюп, та һамилдар өзи келип балини чүшүрүветишкә мақул болғандин кейин андин қоюп беридиған әһвалларни әмәлий мисаллар арқилиқ бир - бирләп ашкарилиди һәмдә бухил сиясәт түпәйлидин нурғун аялларниң пәқәт саламәтлик җәһәттила әмәс бәлки роһий җәһәттиму зор зәрбигә учраватқанлиқини көрсәтти.

Кишилик һоқуқни дәпсәндә қилиш давамлашмақта

Америка нопус тәкшүрүш идарисиниң сабиқ мутәхәссиси доктор җон ерд (John Aird) "гәрчә хитай һөкүмити йеқинқи йиллардин буян, өзиниң пиланлиқ туғут сияситигә аз тола өзгәртишләр киргүзгән болсиму, лекин бу сиясәт түпәйлидин келип чиқиватқан кишилик һоқуққа хилаплиқ қилиш мәсилиси йәнила мәвҗут болуп турмақта" дәп көрсәтти.

Доктор җон ердниң билдүрүшичә, хитайниң пиланлиқ туғут сиясити хитай җәмийити, хитай нопуси вә хитай иқтисадиға зор тәсир йәткүзмәктә. Хитай һөкүмити бу сиясәтни иҗра қилимиз дәп, нурғун мәсилиләрни тоғра бир тәрәп қилмиған. Улар бу һәқтә ислаһат елип баримиз дегини билән, негизлик мәсилә йәнила һәл болмиған.

Хәлқара "пиланлиқ туғут сиясити" һәққидә хитай һөкүмитигә бесим ишлитиши керәк

Мәзкур йиғинға қатнашқан хәлқара кәчүрүм тәшкилати америкидики ишханисиниң асия бөлүми мудири т. Кумар әпәнди хитайниң пиланлиқ туғут сиясити тоғрулуқ хәлқараниң хитай һөкүмитигә бесим ишлитиш керәкликини оттуриға қойди.

Кумар әпәндиниң билдүрүшичә, хитай һазир олимпик йиғининиң йетип келишини күтмәктә, бу наһайити яхши бир пурсәт, хитай һөкүмитигә бесим ишлитишниң әң яхши амали, мана мушу пурсәттин пайдилинип, пиланлиқ туғут сияситиниң кишилик һоқуқни дәпсәндә қилиш сиясити икәнликини көрситип бериши керәк. Буниңдин башқа йәнә америка содигәрлиридин хитайда йүргүзүлүватқан бухил рәһимсиз сиясәтни қоллимаслиқни тәләп қилиш керәк.

8 - Июн күни америка дөләт мәҗлисидә ечилған хитайниң пиланлиқ туғут сиясити һәққидики бу испат бериш йиғинда, мәзкур йиғинни уюштурғучи әмгәк билән өзгәртиш тәтқиқат фондиниң башлиқи ву хоңда әпәндиму хитай һөкүмитиниң нопусни азлитиш мәқситидә иҗра қиливатқан бу пиланлиқ туғут сияситиниң омумий әһвали һәққидә тәпсили мәлумат бәрди. (Меһрибан)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт