Küchlük naraziliq we wehshiylik xitayni pilanliq tughut siyasitige özgertish kirgüzüshke qistimaqta


2006.10.19
pilanliq-tughut.jpg
Uyghurlargha duch kéliwatqan siyasiy we iqtisadiy bésim, nurghun Uyghur a'ililirini bir baliliq bolushqa qistimaqta.

Awistriye xewer torining 18 - öktebir künidiki melumatigha asaslan'ghanda, xitay hökümiti yéqinda yéngi pilanliq tughut siyasiti qanunini maqullighan bolup, déhqanlargha qaritilghan bu siyasette ilgirikige oxshimaydighan bezi yéngi belgilimiler otturigha qoyulghan.

Xitay da'iriliri pul bilen naraziliqni peseytmekchi

Xewerde déyilishiche, pilanliq tughut siyasitige ri'aye qilghuchilargha ilham bérish we qérighanda kütküchisiz qalghan déhqanlarning naraziliqini peseytish üchün, bir oghli bolghan yaki oghli bolmay, ikki qizi bolghan déhqanlargha yilda 600 yü'en nepeqe puli bérilidiken.

Déhqanlarning pilanliq tughut siyasitige qarshi künséri küchiyiwatqan ghezeplirining pütkül xitay teweside éghir tewrinish peyda qiliwatqanliqi bu xil tüzümning otturigha chiqishigha sewep bolghan asasi amil bolup, déhqanlar térilghu ishlirigha yardem béridighan we qérighanda halidin xewer alidighan warisliri bolmasliqning derdini barghansiri küchlük hés qilishqa bashlap, pilanliq tughut siyasitige qarshi yol tutush qedimini basqan. Bu xil weziyetni ongshash we xitayda déhqanlar topilingi yüz bérishning aldini élish üchün xitay hökümiti her bir a'ile béshigha 600 yü'en nepeqe puli bérish bilen, nöwettiki qéyinchiliqtin qutulmaqchi bolghan.

Oghul üchün qiz bowaqlarni öltürüsh barghanséri ewj alghan

"Xitay xelq jumhuriyitining a'ile siyasiti" namliq bu xewerde yézilishiche, xitayda oghli bolmighan déhqan a'ilililirining hali barghansiri xaraplashqan bolup, qizliri yatliq qilinip ketkendin kéyin, nurghun déhqanlar étiz - ériq ishlirining höddisidin chiqalmaydighan bolup qalghan. Yashta chongiyip qalghanlarning küni téximu tesleshken. Bu seweblik, xitay déhqanliri eger oghul perzent körüsh meqsidige yételmise, tughulghan qiz bowaqlirini boghup öltürüp qoyidighan, hökümetke "ölük tughuldi" dégen yalghan melumatni bérip, yene bir qétim perzent körüsh pursitige érishidighan, eger umu qiz tughulsa, unimu öltürüp qoyup, üchünchi perzentke purset qalduridighan hadisiler köpiyip ketken. Bu xil qorqunushluq weqelerning barghansiri köpiyip bérishi, xitay hökümitini pilanliq tughut siyasiti heqqide yéngi chare - tedbir tépishqa mejburlighan ikkinchi muhim amil bolghan.

Xitay hökümitining bu qétimqi pilanliq tughut siyasitide "bir qizi bolghan déhqanlar, yene bir oghul perzent körse bolidu" dep belgilengen bolup, 20 yildin buyan yolgha qoyup kelgen bir perzentlik siyasiti emeldin qaldurulghan. Emma bir oghli bolghan déhqanning yene bir perzent körüshi oxshashla men'i qilin'ghan. Shundaqla, sheher a'ililirining meyli qiz yaki oghul bolsun, birdin artuq perzent körüshi burunqidekla cheklen'gen.

Xitay hökümitining pilanliq tughut orginidiki mes'ulliridin biri bolghan zu famililik xitayning élan qilghan melumatigha asaslan'ghanda, xitaydiki oghul perzent üchün qiz perzentlerni haywanni öltürgendek öltürüp tashlash weqeliri, aldini alghili bolmaydighan derijige yetken. Bu hadise öz nöwitide xelq'ara jem'iyetning barghansiri küchlük naraziliqini qozghashqa bashlighan.

Pilanliq tughut seweblik Uyghur ayalliri éghir késellerge giriptar bolmaqta

Uyghur déhqanlirining pilanliq tughut siyasitige bolghan naraziliqi adettin tashqiri küchlük bolup, bu siyaset yolgha qoyulghan 20 yildin buyan, yüz minglighan bigunah bowaqlar hayatidin ayrilghan hem sansizlighan anilar tughmasliq késili we bashqa éghir ayallar késelliklerge giriptar bolghan.

Uyghurlar bu siyasetke bolghan naraziliqlirini ipadilesh üchün, qeshqer, xoten we aqsu wilayetliride pilanliq tughut komitetlirini partlitiwétish weqelirinimu sadir qilghan. Xelq`ara kechürüm teshkilati we bashqa insan heqliri teshkilatliri xitayning Uyghurlargha qaratqan pilanliq tughut siyasitini izchil qattiq eyiplep kelmekte.

Xarliq we öchmenlik söngekke yetmekte

D u q ning bash katipi, yawropa sherqiy türkistan birliki teshkilatining re'isi dolqun eysa ependi, xitayning Uyghurlargha qaratqan pilanliq tughut siyasitini eyiblep mundaq deydu: "xitay hökümiti Uyghurlargha qarita pilanliq tughut siyasitini ijra qilmidi, belki bu siyaset niqabi bilen Uyghur millitining neslini qurutush pilanini ijra qildi. Yüz minglighan bigunah perzentlirimiz xitayning nesil qurutush qirghinchiliqining qurbanlirigha aylandi. Yüz minglighan bigunah anilar yérim ölükke aylandi. Insaniyet tarixida hich bir dölette bu qeder échinishliq paji'eler yüz bérip baqqan emes. Bügün xitay öz déhqanlirining ghezepliridin qorqup, pilanliq tughut siyasitini islah qilghan bolsimu, Uyghurlargha qarita siyasitini özgertmidi. Bu démeklik, Uyghur millitining wujudidiki qisas we ghezep öz péti saqlinip qaldi, belki téximu kücheydi, dégenliktur".

Dolqun eysa ependi yene mundaq deydu: "bir millet, irqiy perq tüpeyli her xil bahanilar bilen qirghinchiliqqa uchrawerse, pikir perqi tüpeyli türmilargha soliniwerse, milliy alahidiliki tüpeyli assimilyatsiye qistiliwerse, u hayatliq heqqi üchün jan pida qilishqa mejbur bolidu. Hich bir millet öz mustemlikisini xitay kebi xarlighan emes. Hich bir millet mustemlikichilirige Uyghur kebi öchliship ketkenmu emes. Bu xarliq we öchmenlik yéqin kélichekte xitaygha tigishlik jawabini béridu." (Ekrem)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.