Qaghiliqta yüz bergen weqe-köchmen krizisi

Xitay gerche qaghiliq weqesini yoshurushqa yaki burmilap chüshendürüshke tirishqan bolsimu, emma bu weqe hazir dunyada oqurmenliri eng köp gézit-zhurnal, t w, radi'olarning sezgür xewerlirige aylandi.
Muxbirimiz weli
2012-03-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Gensu, xunen, we sichüendin kelgen xitay köchmenliri ürümchi kochilirida. 2010-Yili 14-noyabir.
Gensu, xunen, we sichüendin kelgen xitay köchmenliri ürümchi kochilirida. 2010-Yili 14-noyabir.
AFP

Xitay hökümiti gerche ‏28-féwral qaghiliq weqesini dunyadin yoshurup qélishqa yaki öz xahishi boyiche burmilap chüshendürüshke urunup baqqan bolsimu, emma bu qanliq weqe haman dunyagha melum boldi. Xitay teripidin tepsilati yoshurulghan bu weqe hazir dunyada, oqurmenliri eng köp gézit-zhurnal, t w, radi'olarning sezgür nuqtilirigha aylandi, weqening hékayisi hazir barghanséri éniq bolmaqta.

Xitay hazirgha qeder 28-féwral qaghiliq weqesini dunyagha, qaraqchilar xelq ammisigha hujum qilghan qanliq weqe dep chüshendürüwatidu. Xitayning shinxu'a agéntliqi yerlik Uyghurlarni "Qaraqchi", xitay hökümiti bu Uyghur yurtigha köchürüp kelgen xitay köchmenlirini "Xelq ammisi" dep atawatqanliqi éniq.

Xitayning shinxu'a agéntliqi deslep élan qilghan xewiride qaghiliq weqesini, qaraqchilar pichaq bilen köp ammini öltürgen, saqchilar 2 jinayet gumandarini étip tashlighan weqe dep bayan qilghan idi. Muhajirettiki Uyghur guruppiliri bolsa bu weqeni, yerlik Uyghurlarning xitayning zorawanliq siyasetlirige qarshi qozghighan hujumi dep chüshendürgen idi. Hazir gha qeder radi'omiz yerlik da'irilerdin éniqlap chiqqan melumatlargha qarighanda, bu weqede ölgen adem 21, buning 8 i xitay qoralliq qisimliri teripidin qaraqchi dep atalghan kishiler, yene biri tutuwélin'ghan.

Dunyada tesiri eng küchlük uchur shirketlirining biri bolghan birleshme agéntliqi tünügün bu heqte élan qilghan xewiride, qaghiliq weqesining oxshimighan ikki xil hékayisini‏-‏ xitay hökümiti bilen muhajirettiki Uyghurlarning bu weqe toghrisidiki oxshimighan köz qarishini eynen tonushturdi. Qaghiliq weqesi bügünmu xelq'arada tesiri chong uchur wasitilirining muhim yéngi xewerliri qataridin orun aldi. Ular qaghiliq weqesini xewer qilghanda, xitayning bu weqening tepsilatini toghra bayan qilmighanliqini tenqidlidi.

Erkin asiya radi'osi tünügün in'glizche élan qilghan xewiride, qaghiliq weqesining xitay hökümiti Uyghur yurtlirigha keng kölemde köchmen yötkep, Uyghurlarning yer-zémin we bayliqlirini igilishige yol qoyuwatqanliqini, yerlik Uyghurlargha bolsa "Térrorchi" dep töhmet chaplap, ulargha keng kölemde zerbe bériwatqanliqini, hetta Uyghurlarning milliy en'ene boyiche burut qoyush, yaghliq artishinimu chekligenlikini bayan qildi. Shundaqla bu weqening, del xitay hökümiti xitay köchmenlirige yan basidighan adaletsiz siyaset-tedbir qollan'ghanliqi netijiside, yerlik Uyghurla bilen xitay köchmenliri arisida peyda bolghan köchmen krizisi ikenlikini sherhlidi.

Fransiye agéntliqi bügün xitay "Yéngi chégra" dep atap kéliwatqan Uyghur musulmanlirining yurtida, 2008‏-yilidin buyan yüz bergen weqelerni dunyagha qaytidin esletti. Bu esletmide, 2008‏-yili 8‏-ayning 4‏-küni, béyjingda xelq'ara olimpik musabiqisi ötküzülüsh aldida turghanda, qeshqerde ikki Uyghur xitayning chégra mudapi'e saqchiliridin 17ni öltürgen weqe؛ 8‏-ayning 10-küni kuchada yüz bergen bomba partlash we étishish weqesi؛ 2009‏-yili 6‏-ayning 25-künidiki shawgu'en weqesi؛ 7‏-ayning 5‏-küni Uyghurlar ürümchide ötküzgen namayish we xitaylarning qollirigha kaltek-toqmaq élip kochigha chiqip qilghan zorawanliq, bu weqelerde 200 adem öltürülüp, 1600 din artuq adem yarilandurulghanliqi؛ 9‏-ayning 2‏-küni, ürümchidiki xitaylar kochilargha chiqip "Yingne sanjish" qarshi namayish qilghanliqi we xitay hökümiti bu weqede "Bölgünchi"lerdin 75 ni qolgha alghanliqi؛ xitay hökümiti 2010-yilida térrorchilargha qattiq zerbe bérish dégen nam bilen élip barghan basturush heriketler؛ 2011-yili 7‏-ayning 18-küni xotende yüz bergen saqchixanigha hujum qilish weqeside 20 adem öltürülgenliki؛ 7‏-ayning 31-küni xitay saqchiliri qeshqerde 13 Uyghurni étip öltürgenliki؛ 2012-yilida yene 28-féwral qaghiliq weqesi yüz bergenliki tepsiliy tonushturuldi.

Bügün xelq'aragha xitayche tarqilidighan "Dowéy tor géziti", "Boshun tor géziti", "Xitaygha nezer tor géziti" dégen tor gézitlirige ewetilgen shexsiy obzorlar nahayiti köp. Buning beziliride xitay milletchiliki ewjige chiqqan. Omumen buningda melum bolghan uchurlardinmu, 28‏-féwral qaghiliq weqesining del xitay hökümiti Uyghur yurtlirigha köchürüp kéliwatqan xitay köchmenliri bilen yerlik Uyghurlar otturisida peyda bolghan köchmenler krizisi-milliy toqunush ikenliki ispatlanmaqta.

Toluq bet