Қалпақдөң кәнтидики 'муқимлиқ' ниң сири

Уйғур йезилириниң муқимлиқи хитайниң 2008 ‏ - йили уйғур елидә йолға қойған бихәтәрлик сияситиниң муһим һалқиси иди.
Мухбиримиз әркин
2009-01-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур деһқанлири йапонлуқ бир сайаһәтчигә баҗ вә селиқлири һәққидә шикайәт қилмақта.
Уйғур деһқанлири йапонлуқ бир сайаһәтчигә баҗ вә селиқлири һәққидә шикайәт қилмақта.
Youtube Дин елинди.

Даириләр уйғур йеза ‏ - кәнтлиридә йолға қоюлған бихәтәрлик сиясити йеза ‏ - кәнтләрдә муқимлиқни сақлашта муһим рол ойниғанлиқини тәкитлисиму, лекин көзәткүчиләр вә йәрлик деһқанлар бу түрдики сиясәтниң кишилик һоқуқни еғир дәпсәндә қилиш ролини ойниғанлиқини илгири сүрмәктә.

Йәкән наһийисиниң қалпақдөң кәнти бу түрдики уйғур йеза ‏ - қишлақлириниң биридур.

Уйғур елиниң йәкән наһийиси азадбағ йезисиниң һөкүмәт вә партийә ячейкиси мәзкур йезидики қалпақдөң кәнтини мәзкур кәнттә уда 4 йилдин бери "қанунсиз" диний паалийәт вә аммиви әрз ‏ - шикайәт йүз бәрмигәнлик сәвәби " тинч кәнт", җәмийәт тәртипини рәткә селиш, қанунни омумлаштуруштики "илғар кәнт", " үлгилик кәнт", дәп баһалиған иди. Уйғур елидә чиқидиған қәшқәр "аманлиқ" тор бекитиниң мәзкур кәнт тоғрисида елан қилған йеқинқи бир хәвиридә қалпақдөң кәнтиниң қандақ қилип уда 4 йилдин бери вәқә садир қилмай "тинч кәнт " болуп яшиғанлиқиниң сәвәбини чүшәндүргән.

Қалпақдөң кәнтидики муқимлиқниң сири зади қәйәрдә иди ? " хәвәрләргә қариғанда, йәрлик даириләр 2008 ‏ - йили бейҗиң олимпик йиғининиң алди - кәйнидә кәнт даирисидә пәвқуладдә бихәтәрлик тәдбирлирини йолға қойған болуп, бу тәдбирләр кәнт пуқралириниң аилә вә күндилик шәхси турмуш паалийитигә тақилидиған төвәндики мәзмунларни өз ичигә алған.

Һәр бир аилә он бешилар билән, он бешилар гуруппа башлиқлар билән мәсулийәтнамә имзалаш, вәқә садир болса аилә, он беши вә гуруппа башлиқлар җавабкар болуш, мәсчит вә диний затларниң сөз - һәрикитини тәқип қилиш, һәҗ қилиш арзуси бар мусулманларниң пейиға чүшүп, уларға көз ‏ - қулақ болуш, һәҗ қилишни тосаш, имамлар кәнт кадириға һәр җүмә күни мәсчитниң бир һәптилик паалийитини доклат қилиш, мәсчиттә вәқә йүз бәрсә мәсчиткә мәсул кадир җавабкар болуш, сақчиханиниң рухситисиз өй иҗаригә бәрмәслик, иҗарә берилгән өйдә вәқә садир болса өй игиси җавабкар болуш, кәнт аһалисиниң наһийә вә вилайәтлик органларға берип, әрз - шикайәт қилишиниң алдини елиш, һәр һәптидә деһқанларни сияси өгинишкә уюштуруш қатарлиқлар.

Лекин йәрлик деһқанлар болса даириләрниң бихәтәрлик тәдбирлиригә нарази болуп, бу мәсилиләрдә даириләр билән охшимиған пикирдә икәнликини билдүрди. Бир деһқан "вәқә чиқармаймиз, дәп капаләт беримиз, биз өзимизгә ‏ - өзимиз. Мәсилән, кәнттикиләр бихәтәрликни доклат қилиңлар, деди. Биз шуниңға асасән уян - буянға маңмидуқ.... Биз вәқә чиқармаймиз, өзимизниң ишимиз алдираш, уян - буян маңмаймиз, маңсақму йезидин хәт елип маңимиз, дәп еғизаки вәдә бәргән.... )Өйни иҗаригә бәрсә( сүрүштүриду, бизму иҗаригә бәрмәймиз. Әгәр )иҗаригә беришкә тоғра кәлсә( алди билән йеза сақчиханисиға тизимға алдуруп қоюп, бу палани йәрлик адәм, дәп андин иҗаригә беримиз. Иҗаригә берип бақмидуқ. Мәсилән, мән өзәм шәхсән деһқан мән. Мениң өйүмгә бирәр йерим адәм келип қалса немә адәм сиз ? салаһийәт гуваһнамә, нопус дәптириңиз ) болуши керәк(. Әгәр - туғқан болмай башқа юрттин келип қалған болса алди билән сақчиханиға апирип тизимға алдуруп қоюп, андин кейин бирәр кечә қонушқа яки иҗаригә беришкә тоғра келип қалса өйни мундақ беримиз. Мән палани йәрдин кәптим, өйиңизни 5 ай яки бирәр йил иҗаригә елип турай десә унумаймән" дәйду.

Кишилик бихәтәрлик сәвәби өзиниң исмини ашкарилашни халимайдиған юқириқи йәрлик деһқан кәнт хәлқиниң сияси өгинишкә әмәс суға еһтияҗи барлиқини, су мәсилисини һәл қилиш һазирқи әң җиддий мәсилә болсиму, лекин азадбағ йеза партийә ячейка секретари абла сидиқниң һашарни пулға сундуруп, деһқанларни һашар орниға пул төләшкә қиставатқанлиқини билдүрди. У деһқан мундақ дәйду: "мән әмди бир деһқан. Бизниң йезиниң секретари таза начар адәмкән бу, хәлқтин елиплам йәйдиған. Хәлқ мәнпәәти дәйдиған гәп у адәмниң луғитидә йоқкән. Алваң ясақни көп қоюватиду бизгә. Аддиғиниси биз өзимиз ишләймиз, лекин һаширимизғиму һашар қоймай пуллам йиғиду. 5 Миң сом пул кетидиған йәргә 10 - 15 миң сом йиғиду. Бу наһийиниң буйруқи, дәйду. Һашарни өзимиз ишләйли десәк унимайду. Пуллам қомириду әмди.... Әсли әмгәк қанунида 60 күн ишлисәкла болатти. Лекин һазир аилимизниң ишини қилалмай парник, у - бу ишлар билән 100 күндинму ешип кетиду.... Бизниң 1 ‏ - болуп суға еһтияҗимиз бар. Су, йәрни суғиридиған су йәни өстәң қурулуши дәймиз. Болса сүйимиз кәңри болса. Бинәм ачидиған йәрлиримизни ечип болдуқ, йәрлиримиз кәң таша бар. Мәсилән, бизниң азадбағ йезида 45 миң мо йәр бар, ачқан бинәм йәр билән 70 миң моға йәтти. Лекин өстәң сүйи 30 миң мо йәрни суғуралайду."

Азадбағ йезисидики йәрлик даириләр мәзкур йеза тәвәликидики пуқраларниң әрз - шикайәт ишлирини бир тәрәп қилидиған мәхсус қануни мәслиһәт бериш понкити тәсис қилип, йәрлик деһқанларниң әрз - шикайәт вә дава ишлирини мәзкур понкиттики хадимларниң ярдимидә бир тәрәп қилиш, наһийә яки вилайәт дәриҗилик органларға әрз - шикайәт қилип бармаслиқни бәлгилигән. Қәшқәрдики тор бекитиниң хәвиригә қариғанда 4 йилдин бери қалпақдөңдин наһийә яки вилайәткә әрз қилип барған киши чиқмиған.

Лекин азадбағ йезисида олтуридиған юқириқи деһқан йәрлик даириләрниң юқириға әрз қилип беришиға йол қоймайдиғанлиқини билдүрди. У,"улар юқириға беришимизға қәтий қарши туриду. Идаримиз мушу йәрдә болғандин кейин сән чоқум мушу йәргә келишиң керәк, у йәргә барсаң, йәнә бизгә охшаш һәл қилиду, дәйдиған йери бар. Унимисақ башқа бесим йоқ, ихтияриң дәйду, лекин алдинала телефон қилип қоямдикинтаң, ахири йәнә мушуларниң дегини һесаб болиду" дәп көрсәтти.

Мәркизи германийидики дуня уйғур қурултийи болса хитай даирилириниң уйғур йеза - кәнтлиридә йолға қоюватқан сиясити омум тәрипидин етирап қилинған асаси кишилик әркинлик өлчимигә хилап болупла қалмай, бу йәнә хитай асасий қанунидики мунасивәтлик маддиларға хилап, дәп әйиблимәктә. Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит радиомизға бәргән бу һәқтики баянатида мундақ дәйду": бу алди билән әлвәттә өзиниң қануниғиму хилаплиқ қилғанлиқтур. Инсанниң бир наһийидин бир йезиға берип туғқан йоқлиши, саяһәт қилиши яки бирәрси билән учришип келиши инсанниң әң адди һоқуқи. Һазирқи гәп немә болуватиду, дегәндә хитайлар аталмиш муқимлиқни қоғдаймиз, дегән қалпақ астида шәрқий түркистанниң кәнтидин тартип йезисиғичә назарәт қиливатиду. Бир йезидин йәнә бир йезиға бериш үчүнму наһайити қолайсиз әһвалда. Йезилиқ, наһийилик һөкүмәтләр келип - кетидиған адәмләрниму қәйәрдин кәлдиң, немишқа кәлдиң дәп тәкшүрүватиду. Демәк бу дуняниң һечқандақ йеридә мәвҗут болмиған бир әһвалдур."

Дилшат ришит йәнә, хитай даирилирини тәкшүрүш түзүмини бикар қилишқа чақирип, хәлқара җәмийәттин уйғур йеза - кәнтлиридики бу әһвалларға диққәт қилишни, хитайға бесим ишлитишни тәләп қилди.

Қалпақдөң кәнтидики деһқан һазирға қәдәр қалпақдөңдә кәнт хәлқи өйини иҗарә бәргәнлик сәвәби вәқә йүз беридиған әһваллар байқалмиғанлиқини, лекин вәқә йүз бәрсә даириләрниң чоқум өй игисини тутидиғанлиқини билдүрди. У, "сүрүштүриду, ундақ ишларғу чиқмиди, чиқмиған болғач сүрүштүрмиди. Чиқип қалған болса сүрүштүрәтти. Мәһәллимиз тинч - аман. Әмди вәдигә әмәл қилмисақ болмайду. Тинч - аман, инақлиқ қурмисақ болмайду," дәйду.

Лекин қәшқәр " аманлиқ" ториниң бу һәқтики хәвиридә даириләрниң сиясити қалпақдөң кәнтиниң муқимлиқини қоғдап, мәзкур кәнттә уда 4 йил вәқә садир болмиғанлиқини, 2008 ‏ - йили һечкимниң һәҗ қилмиғанлиқини, һечкимниң наһийә - вилайәт дәриҗилик органларға әрз - шикайәткә бармиғанлиқини илгири сүргән.


Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт