"Хитайниң қамал астидики ғәрби райони"


2005.12.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
et-200.jpg
Graphic courtesy of Wikipedia.org

Америкидики даңлиқ "иқтисадшунаслар" жорнили пәйшәнбә күни " хитайниң қамал астидики ғәрби райони" дегән темида мақалә елан қилип, уйғур елиниң нөвәттики сиясий вәзийити вә хитай һөкүмитиниң ғәрбни ечиш сияситини тонуштурди.

"Ғулҗиниң чәт йәрлиригичә баралиған зиярәтчила ғулҗиниң қараңғу өтмүшини көрәләйду"

Уйғур елиниң ғулҗа вә үрүмчи шәһәрлиригә қилинған зиярәт асасида йезилған мәзкур мақалидә мундақ дейилгән:

"Хитай кадирлири үчүн ғулҗа шәһири, хитайниң ғәрбни ечиш сияситини тәшвиқ қилидиған әйнәккә айланди. Йол бойида егиз ишхана биналири, қәвәтлик сода сарайлири қәд көтүргән, йолларда есил машинилар өтүшүп йүргән. Күндүзлири хитай, уйғур, қазақ, рус, таҗиклар базарларға топлишип, сода сетиқ билән шуғуллиниватқан. Кечилири болса, кишиләр бағчиларда һәрикәт қиливатқан яки топлишип қарт ойнишиватқан. Уйғур елиға җайлашқан ғулҗа барғансери иқтисадий гүллиниватқан вә дунялишиватқан бир җай сүпитидә тонулмақта. Әмма пәқәт ғулҗиниң чәт йәрлиригичә баралиған зиярәтчила ғулҗиниң қараңғу өтмүшини көрәләйду. 1997 ‏- Йилидики ғулҗида йүз бәргән топилаң хитай һөкүмити тәрипидин қаттиқ бастурулған."

Мақалидә көрситилишичә, хитай һөкүмити уйғур елини бойсундурушни мәқсәт қилиду. 2000 ‏- Йили 1 ‏- айда хитай һөкүмити ғәрбни ечиш сияситини йүргүзгәндә, униң мәқситиниң уйғур елиниң иқтисадини тәрәққи қилдурушла әмәс, бәлки уйғур елигә болған контроллуқни күчәйтиш, бөлгүнчилик амиллирини йоқитиш вә уйғурларни асмилатсийә қилиш икәнлики ениқ болған.

Икки мустәқил җумһурийәт

exmetjan-bash.jpg

Мақалидә, уйғурларниң 1933 ‏- йили вә 1944‏- йиллири икки қетим қисқа муддәт мустәқил җумһурийәт қурғанлиқи тилға елинип, һазирму нурғун уйғурларниң мустәқиллиқ тәлипиниң барлиқи көрситилгән. Мақалидә ейтилишичә, атақлиқ уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчиси рабийә қадир ханим нөвәттә уйғур дәвасиниң асаслиқ авангартиға айланған. Әмма хитай һөкүмити болса рабийә қадир ханимни " террорчи" дәп әйибләп, униң уйғур елидики аилә әзалириға тәһдит ишләтмәктә. Хәлқара кәчүрүм тәшкилати, хитай һөкүмитиниң бу қилмишиниң рабийә қадир ханимниң инавитини төкүш вә уйғур елидики сиясий бастуруш паалийәтлириниң бир қисми икәнликини билдүрмәктә.

Мақалидә тәкитлинишичә, хитай һөкүмитиниң бу йил өктәбирдә уйғур аптоном райони қурулғанлиқиниң 50 йиллиқини тәбрикләш җәрянида бихәтәрлик тәдбирлирини қаттиқ күчәйтиши, һөкүмәт даирилириниң уйғур елидики бөлгүнчилик амиллиридин йәнила әндишә қиливатқанлиқини көрситиду. Әмма хитай һөкүмити нөвәттә хитайниң башқа җайлирида мувәппәқийәт қазанғанға охшаш, иқтисадни тез тәрәққи қилдуруш арқилиқ, уйғур елидики сиясий тәләпләрни аҗизлаштурушни үмид қилмақта.

Хитайниң көзи уйғур елидики мол көмүр, нефит вә тәбиий газ байлиқиға чүшмәктә

" Иқтисадшунаслар" җурнили елан қилған мәзкур мақалидә йәнә мундақ дейилгән:

Уйғур ели хитай үчүн бәдәл төләп тутуп турушқа әрзийдиған бир район. Хитай иқтисадни тәрәққи қилдуруш үчүн енергийигә җиддий еһтияҗлиқ боливатқан бир пәйттә, униң диққити барғансери уйғур елидики мол көмүр, нефит вә тәбиий газ байлиқиға чүшмәктә.

"Уйғур ели хитай үчүн бәдәл төләп тутуп турушқа әрзийдиған бир район. Хитай иқтисадни тәрәққи қилдуруш үчүн енергийигә җиддий еһтияҗлиқ боливатқан бир пәйттә, униң диққити барғансери уйғур елидики мол көмүр, нефит вә тәбиий газ байлиқиға чүшмәктә. Хитайдики әң чоң дөләтлик нефит ширкити нөвәттә асаслиқи уйғур елидә қедириш ишлирини елип бармақта. Кила 2- тәбиий газлиқиниң байқилиши билән, хитай һөкүмити уйғур елиниң гезини шәрқтики өлкиләргә йөткәйдиған туруба йоли ятқузуп чиқти. Үч йил аввал, җуңғар ойманлиқидики нефитликләрдин он милйон тонна нефит ишләпчиқирилип, хитайда рекорд яратти. Өткән йили тарим нефитликдинла бәш милйон тонна нефит қезилди.Уйғур ели тәбиий байлиқларға мол болупла қалмастин, йәнә тәбиий байлиқларға мол оттура асия дөләтлиригә чегридаш болғачқа, хитайниң оттура асияға йүзлинидиған ишикигә айланди'' .

Мақалидә көрситилишичә, хитай мана мушундақ мәнпәәтлирини қоғдаш үчүн, уйғур мусулман пидаийлирини тәһдит вә қорал күчи билән контрол қилишта иккиләнмигән. Барлиқ диний мәктәпләрни чәклигән. Аһалиләрниң билдүрүшичә, хитайниң динни контрол қилиши үнүмлүк болмақта. Хитай йәнә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза оттура асия дөләтлириниңму бу җәһәттики қоллишиға еришкән. Бир имам өз вәзийити һәққидә мақалиниң апториға " һөкүмәтниң бизниң үстимиздики контроллиқи шу дәриҗигә йәттики, биз һәтта уруш қилишни ойлашқиму петиналмаймиз" дәп пичирлиған.

Хитай һөкүмити хитай көчмәнлириниң уйғур елиға көчишини риғбәтләндүрүп кәлмәктә

Хитай һөкүмити йәнә бир тәрәптин хитай көчмәнлириниң уйғур елиға көчишини риғбәтләндүрүп кәлмәктә. Гәрчә хитай һөкүмитиниң күчмәнләрни йөткишиниң уйғур елидики мусулманларни тарқақлаштурушни мәқсәт қилғанлиқини испатлайдиған күчлүк дәлилләр болмисиму, әмма нурғун шәһәрләрдә дәл мушундақ әһваллар көрүлмәктә. Илгири көп санлиқни игәлләйдиған уйғурлар барғансери аз санлиққа айлинип қалмақта. Хитайниң ғәрбни ечиш сияситини тәнқид қилғучилар, бу сиясәтниң техиму көп хитай көчмәнлириниң уйғур елиға келип, яхши хизмәт пурсәтлири вә базарларни игәллишини кәлтүрүп чиқирип, йәрликләрни пайдисиз орунға чүшүрүп қойиватқанлиқини билдүрүватиду. Тәрәққиятниң мивилирини йеңи хитай көчмәнлири бәһриман боливатқанлиқини көрситиватиду.

Уйғур елидики бай - кәмбәғәллик пәрқиниң зорийиши милләтләр арисида зиддийәтни техиму улғайтиши мумкин

Уйғур елидики бай - кәмбәғәллик пәрқиниң зорийиши милләтләр арисида зиддийәтни техиму улғайтиши мумкин. Чүнки бир қисим уйғурлар ғәрбни ечиштин мәнпәәтләнгән болсиму, әмма омомйүзлүк алғанда, тәрәққиятниң сиртида қалдурулғанларниң һәммиси уйғурлар

Әмма мақалидә тәкитлинишичә, қисмән уйғурларму бу тәрәққиятлардин бәһриман болмақта. Бирақ хитайниң башқа җайлириға охшаш нөвәттики тәрәққият пәқәт бир қисим оттура тәбиқини қанаәнләндүргини билән, бай- кәмбәғәллик оттурисидики пәрқ техиму зорийип кәлгүсидә техиму еғир мәсилиләр келип чиқиши мумкин. Шәһәр вә йеза аһалилириниң кирим пәрқи һазирқи әң чоң риқабәт һесабланмақта. Уйғур елидә енергийә вә саяһәтчиликтин сирт, санаәтниң өсиши аста болуп, нурғун йәрликләр санаәт ишләпчиқиришиға қатнишиштин мәһрум қалмақта. Уйғур елиниң көп җайлири техи йеза, һәтта әң тәрәққи қилған шәһәрлиридиму алтә җан бар аилә лайдин селинған бир кичик катәктәк өйдә җан бақидиған һаләтни учратқили болиду.

Мақалидә йәкүнлинишичә, уйғур елидики бай - кәмбәғәллик пәрқиниң зорийиши милләтләр арисида зиддийәтни техиму улғайтиши мумкин. Чүнки бир қисим уйғурлар ғәрбни ечиштин мәнпәәтләнгән болсиму, әмма омомйүзлүк алғанда, тәрәққиятниң сиртида қалдурулғанларниң һәммиси уйғурлар. Хитай һөкүмити чегра мудапиәсини күчәйткән тәғдирдиму, уйғурлар үчүн хошна пакистанға берип, мәдрисләрдә қораллиқ тәлим- тәрбийә елиш пурсити йәнила мәвҗүт. Уйғур елидә хитай болмиған көплигән мусулманларниң наразилиқлириниң күчийиши билән, хитай һөкүмитиниң ғәрбни ечиш сиясити йәнә 1997 ‏- йилидикидәк қанлиқ вәқәләрни кәлтүрүп чиқириши мумкин.

Омомлаштурғанда, хитайниң ғәрбни ечиш сияситигә қарши чиққан йәрлик уйғурлар яки бастурулди яки сүргүндә болушқа мәҗбур болди. Хитай һөкүмити уйғур елини зораванларчә бастуруш арқилиқ, уйғур елиниң өзиниң бихәтәрлик паҗиәсигә айлинип қелишиниң алдини елишқа урунуп кәлди. (Арзу)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.