8-Dékabir qaramay weqeside ziyankeshlikke uchrighuchilar adalet kütmekte

1994-Yili 12-ayning 8-küni qaramaydiki dostluq tiyatirxanisi nurghunlighan yash ghunchilarning, mesum qelblerning mazirigha aylandi.
Muxbirimiz irade
2011.11.15
Karamay-shehri-xerite-305.jpg Bu xeritide qaramay shehirining orni körsitilgen.
Photo: RFA

Ular ata-anilirining etiwarliq balisi, ularning ümidi, mektepning munewwer oqughuchiliri idi. Emma shu kündiki ot apitide ular mes'uliyetsizlikning, byurokratliqning, chiriklikning qurbanigha aylinip, yéqinlirining qelbide öchmes yarilarni qaldurup ketti. Munewwer oqughuchi-oqutquchilarni mukapatlash munasiwiti bilen échilghan shu qétimliq pa'aliyetke 7 bashlan'ghuch mektep, 8 ottura mektepning oqughuchi, oqutquchiliri we bir qisim kompartiye rehberliridin bolup, jem'iy 796 kishi qatnashqan. Ot apiti 323 ademning jénigha zamin bolghan bolup, bularning köpinchisi 6-yashtin-14 yashqiche bolghan balilar idi.

Qaramay 8-dékabir weqesining 17 yilliq xatire künliri yétip kélish aldida chet'ellerde bu weqe xatirilinishke bashlidi. Mezkur weqe heqqidiki xewerler herqaysi tiwittirgha oxshash meshhur bloglarda we bir qisim gézitlerde élan qilindi. Yekshenbe küni kanadaning wankowér shehiride bashlan'ghan ridim xelq'ara kino féstiwalidimu 8-dékabir weqesige a'it “Qaramay” namliq höjjetlik filim körsitilgen bolup, bu höjjetlik filimni musteqil filim ishligüchi shü shin bir qanche yil waqit serp qilip, qaramaydiki weqede baliliridin ayrilip qalghan Uyghur, tunggan, xitay ata-anilar bilen yoshurunche élip barghan söhbetliri asasida teyyarlap chiqqan. Filim 2010-yili tamamlan'ghandin kéyin shu yili xongkongda ötküzülgen filim féstiwaligha qatnashturulghan. Xongkong filim féstiwalida küchlük inkas qozghighan bu filim yene amérikining los anjélis shehiri we rusiyining paytexti moskwada ötküzülgen filim féstiwallirighimu qatnashturulghan. Filim ishligüchi shü shin xong kongdiki filim féstiwalida filim heqqide qilghan sözide xitayda bu heqtiki melumatlarning qattiq men'i qilin'ghanliqini, mexpiy halda tartqan bu körünüshlerni chégradin saq-salamet élip chiqalighanliqidin özini intayin bextlik hés qilidighanliqini éytqan idi.

“Qaramay” namliq höjjetlik filimde shu qétimliq weqede balilirini yoqatqan ata-anilarning bayanliri öz eyni bérilgen bolup, uninggha héchqandaq yan bayanmu qoshulmighan. Filimde eyni waqittiki neq meydan'gha a'it échinishliq körünüshlermu yer alghan. “Toxtap turunglar, aldi bilen rehberler chiqip ketsun” mana bu söz 8-dékabir weqeside nurghunlighan balilarning jénigha zamin bolghan söz idi. Filimde söz qilghan ata-anilar ashu kompartiye rehberlirining, chiriklikning balilirining jénigha zamin bolghanliqini éytidu.

Men ilgiri balamgha yawash bol, mu'ellim néme dése shundaq qil deptikenmen. Emdi undaq dep terbiye qilmaymen. Bu balilar öz jénini qutquzushnimu bilmise, buninggha néme dégülük.

Hemmisige chiriklik seweb boldi. Ot ketkende bashliq bolghanlar derhal qutquzush xizmitini orunlashturmay balilarni dessep turup qéchip ketken. 8 Ishiktin aran biri ochuq tursa, bu qandaq dégen gep. Emeliyette bu balilarning aran 20 pirsentila köyüp ölgen. Qalghanlar hemmisi qoyuq is-tütektin zeherlen'gen. Emeliyette ishik échilghan bolsidi, bu balilar ölmigen bolatti.

Ehwaldin melumat bériwatqan bu kishiler, bu kishining bu filimni éliwatqan kishi ikenlikini bilgendin kéyin, uning bu ehwalgha köngül bölgenlikige rehmet éytip, uni xitay da'iriliridin segek bolushini tapilaydu.

Shu qétimliq weqede özining qizidin ayrilip qalghan bir Uyghur dada muxbirgha qilghan sözide, shu küni ölgen balilarning üsti-béshida pütünley chonglarning ayaq izlirining barliqini, shu küni chonglarning balilarni dessep-atlap qachqanliqini, sheherlik hökümet rehberlirining tiyatirxanining suxanisigha kiriwélip, balilargha ishikni échip bermigenlikini inkas qilidu.

Ata-anilarning filimde inkas qilishiche, qaramay da'iriliri weqedin kéyin ata-anilargha balilirining jesetlirini qayturup bergili unimighan. Buninggha narazi bolghan Uyghur we tungganlar özlirining balilirini islam qa'idiliri boyiche depne qilidighanliqini éytip da'iriler bilen takalliship yürüp axiri balilirining méyitini alghan. Ehwal kéyin xitay ata-anilarningmu ghezipini qozghighandin kéyin, kimliki éniqlan'ghan jesetlerni ata-anilirining ep kétishige ruxset qilin'ghan. Weqe bolup aridin bir qanche ay ötküche rehbiri kadirlar kompartiyining choqum mesilini adil hel qilip, mes'uliyetni choqum sürüshte qilidighanliqi heqqide wede bergen. Shundin kéyin héchqandaq orun we shexs ularning dawasini anglimighan, adwokatlarmu bésimgha uchrap 8-dékabir délolirini qobul qilmaydighan bolghan. Ata-anilar hökümettin tölem emes, eng eqelliysi balilirining ölümi heqqidiki ispat xétinimu alalmighan.

Balisi ölgen bir xitay ayal mundaq dédi:
Ikki yil awwal qaramay radi'osida “Qanundin sawat” namliq bir programma tarqitilishqa bashlidi. Siz programmigha téléfon qilip adwokattin qanun heqqide bilmekchi bolghan so'alliringizni sorisingiz bolidiken. Shuning bilen men derhal programmigha téléfon qilip adwokattin “Bir adem ölgende jama'et xewpsizlik tarmaqlirining ölüm ispat xétini bermey turupla uni nopustin öchürüwétishi toghrimu?” dep soridim. Adwokat manga “Bu mumkin emes. Adem ölgende meyli doxturxana yaki saqchi organliri bolsun, uninggha choqum ispat xéti bérishi andin nopusni öchürüshi kérek” dédi. Men adwokatqa “Méning balam öldi, lékin manga héchkim xet bermidi” dédim. U adwokat intayin heyran qalghan halda “Bu mumkin emes. Sizning dégenliringiz rastmu? zadi néme bolghan idi. Manga tepsilatini dep béring” dédi. Men shuning bilen “Ademning ölgini elwette rast. Men dégen 1994-yili 8-dékabir” dep 8-dékabir dégen gepni aghzimdin chiqirishimghila bashqurghuchi méning téléfonimni üzüwetti. Shundin kéyin u radi'o programmisimu emeldin qalduruldi. Méning sorighinim qanun emesmiken?

Filimde bir Uyghur ayalning bayanighimu yer bérilgen bolup, sözini aldi bilen bizning meqsitimiz partiyige qarshi chiqish emes, biz peqet mesilimizni hel qilmaqchi dep bashlaydu:
-Bizning dölitimiz özining ösmür balilirigha mushundaq mu'amile qilsa bolamdu, méning nurghun geplerni dégüm bar, emma men jür'et qilalmaymen, chünki bizde erkinlik yoq. Bu hökümetmu bek eqilliq iken. Rehberler bekla eqilliq iken. Eyni chaghda ikki künde bir rehberler ata-anilarni yoqlap, néme mesilenglar bolsa hel qilimiz, dédi. Shuning bilen yaxshi xizmet ornigha chiqqusi barlar almashti, yaxshi aptomobilgha olturghusi barlar yaxshi aptomobilgha érishti. Undaq iken, sen shu orunda olturghandin kéyin elwette aghzingni yumushung kérekte. Ular bek eqilliqken. Emdichu, biz hazir ikki ay izdepmu bir rehber bilen körüshelmeymiz.

Shu qétimliq weqedin kéyin xitay da'iriliri weqede mes'uliyiti barliqini ilgiri sürülgen 14 kishi üstidin höküm chiqardi. Ularning ichide dostluq tiyatirxanisining mu'awin bashliqi ablet qadir, dostluq tiyatirxanisining mulazimet bölümi bashliqi chén xuyjün we tiyatirxana mulazimi nusret yüsüpjan qatarliqlar ayrim ayrim halda 7 yilliq qamaq jazasigha höküm qilinip, shu qétimliq weqede eng éghir jazagha uchrighanlar bolup qaldi. Emma filimdiki qaramayliq ata-anilar bolsa, balilirining ölümige seweb bolghan heqiqiy qatillarning bolsa jazasiz qalghanliqini, özlirining hélihem ene shu qatillarning jazalinishini kütüwatqanliqini bildürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.