Qazaqistan bilen xitay hemkarliqlirini kücheytmekchi boldi


2007-08-20
Share

Xu jintaw bilen nezarbayéf söhbettin kéyin qol éliship körüshmekte. Astana, 2007 - yili 18 - awghust. Kazakh President Nursultan Nazarbayev (R) and his Chinese counterpart Hu Jintao shake hands as they pose for the press in Astana, 18 August 2007. AFP PHOTO / STANISLAV FILIPPOV

Xitay dölet re'isi xu jintaw shangxey hemkarliq teshkilatining rusiyide ötküzülgen herbiy manéwiridin qaytish sepiride qazaqistanni ziyaret qilip, prézidént nur sultan nezerbayif bilen astanada xitay - qazaqistan munasiwetlirini yene bir pelle yuqiri kötürüshke qoshuldi. Xitay - qazaqistan rehberliri shenbe küni élan qilghan qoshma bayanatta ikki dölet munasiwitige chétilidighan bir qatar mesililerde, bolupmu néfit - tebi'iy gaz , bixeterlik we qanunsiz köchmenler qatarliq mesililerde hemkarliqini kücheytishke wede bérishken.

Xitay - qazaqistan rehberliri yene "üch xil küchler," dédi

Xitay dölet re'isi xu jintaw we qazaqistan prézidénti nursultan nezerbayéfning ötken hepte axiri astanada élan qilghan qoshma axbarati, ikki dölet munasiwitige chétilidighan köp tereplimilik mesililerde hemkarliqni kücheytishke qaritilghan bolsimu, lékin qoshma axbarat Uyghur öktichi heriketlirige qarshi turushni nishan qilidighan daritma sözlerdin yenila xali bolalmidi.

Qoshma axbarat ikki dölet munasiwitige chétilidighan mesililerde, chégra halqighan derya - éqinlar mesilisini aqilane bir terep qilish, néfit we tebi'y gaz hemkarliqini kücheytip, xam néfit - tebi'iy gaz turuba yolliri qurulushi, ikki dölet arisidiki transport liniyisi we port qurulushini kéngeytishni tekitlepla qalmay, bixeterlik saheside atalmish üch xil küchler we qanunsiz köchmenlerge qarshi turushni alahide tilgha aldi.

Bayanatta, xitay - qazaqistan munasiwetlirini istratégiyilik shériklik munasiwet, dep qaraydighanliqini we ikki döletning milliy bixeterlik sahesidiki hemkarliqi dawamlishidighanliqini tekitlep, " ikki dölet bixeterlik sahesidiki hemkarliqning 3 - bir döletke qaritilmighanliqini eskertidu.

Xitay bilen qazaqistan milliy bixeterlikni qoghdash sahesidiki hazirqi tereqqiyat asasini üzlüksiz ilgiri sürüp, térrorizm, diniy esebiylik we bölgünchilikni körsitidighan"üch xil küchler" we chégra halqighan jinayi heriketler hem zeherlik chékimlik etkeschilikige qarshi küresh qilidu," dep körsetti.

Qazaq we xitaylar kimge qarshi turmaqchi ?

Nezarbayéf saylam bilet sandughigha bilet tashlimaqta. Astana, 2007 - yili 18 - awghust. Kazakh President Nursultan Nazarbayev (R) takes his ballot from a polling station worker during parliamentary elections in Astana, 18 August 2007. AFP PHOTO / STANISLAV FILIPPOV

"Üch xil küchler " dégen bu atalghu Uyghur siyasi öktichilirini, musteqilchi guruhlarni yaki öktichi diniy zatlarni teripleydighan xitayning ichki siyasitidiki bir mesile bolup, chet'eldiki Uyghur kishilik hoquqi teshkilatliri bu atalghuning xitay - qazaqistan munasiwetliride tilgha élinishi Uyghurlarni bi'aram qiliwatqanliqini, chünki bu qazaqistan'gha panah izdep chiqqan Uyghur musapirlarningla emes, bu yene qazaqistandiki yerlik Uyghurlarning kishilik hoquqi we erkinlikige chétilidighanliqini ilgiri sürmekte.

Buni amérika Uyghur jem'iyiti kishilik hoquqi qurulushining mes'uli alim séyitof, bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda tekitlidi.

Qazaqistandiki Uyghur musapirlarning ehwali xeterlik

Qazaqistan'gha panah tartip chiqqan Uyghur musapirlarning ehwali xelq'ara kishilik hoquqi teshkilatlirini izchil türde bi'aram qiliwatqan mesililerning biri bolup, bu teshkilatlar qazaqistan hökümitini Uyghur musapirlar mesiliside xelq'ara ehdinamilerde üstige élishqa tégishlik mes'uliyitini ada qilmidi, dep eyiblimekte idi.

Qazaqistan metbu'atlirining ashkarilishigha qarighanda qazaqistan bilen xitay, 90 - yillarning kéyinki yérimida bir mexpiy kélishim tüzgen bolup, bu kélishimde astana hökümiti qazaqistan'gha panah tartip chiqqan Uyghurlarni "musapirlar," dep tonumaydighanliqigha wede bergen.

Qazaqistan hökümiti bu kélishimning rast yaki yalghanliqini hazirgha qeder aydinglashturmighan bolsimu, lékin astana hökümitining qazaqistan'gha panah tartip chiqqan bezi Uyghur musapirlarni xitaygha qayturuwetkenliki rast idi.

Bu qétimqi xitay - qazaqistan rehberlirining astana qosh axbaratidiki muhim mezmunlarning biri, qanunsiz köchmenlerge qarshi turush hemkarliqini kücheytishtur. Alim séyitof, qoshma axbarattiki qanunsiz köchmenlerni chekleshke da'ir madda qazaqistandiki Uyghur musapirlarning teqdirige chétilidighanliqini bildürdi.

Néfit we teb'iy gaz turuba yolliri kéngeytilidu

Qazaqistanning néfit we tebi'iy bayliqi xitaylar qazaqistan bilen bolghan soda munasiwetliride eng qiziqidighan mesililerning biri bolup, xu jintaw bilen nezerbayéfning astanadiki qoshma axbaratida bu mesile alahide tilgha élindi. Qoshma axbaratta, ikki dölet soda hejimini nöwettiki 8 milyard dollardin 2015 - yili 15milyard dollargha yetküzüshni, xitay - qazaqistan arisidiki atasu - alataw xam néfit turuba yolini uzartishqa we xitay - qazaqistan arisida tebi'iy gaz turuba yoli qurulushi élip bérishqa qoshuldi.

Qazaqistan énérgiye ministirining eskertishiche, xitay - qazaqistan arisida yasilidighan tebi'iy gaz turubisigha 4 milyard dollar meblegh sélinip, xitayni yiligha 40 milyard kup métir tebi'iy gaz bilen teminlesh pilanlanmaqta iken.

Xu jintaw astanini ziyaret qilghanda xitay néfit tebi'iy gaz shirketler guruhi bilen qazaqistan döletlik néfit - tebi'iy gaz shirkiti, atasu - alataw néfit turuba yolining -2 basquchini püttürüsh kélishimi imzalap, atasu - alataw turuba yolini kaspi déngizigha qeder 1200 kilométir uzartishni qarar qildi.

Sowét armiyisining pénsiyige chiqqan palkowniki, qazaqistandiki Uyghur siyasetchi qehriman ghojamberdi, qazaqistanning énérgiye bayliqi xitayni rayon'gha jelp qiliwatqan hel qilghuch amillarning biri, dep körsetti.

Qazaqistan ili deryasining süyi azlap kétiwatqanliqidin shikayet qildi

Xitay - qazaqistan munasiwetliride Uyghur aptonom rayoni bilen qazaqistan arisidiki chégra halqighan deryalar bu ikki dölet arisida da'im talash - tartish qozghaydighan mesililerning biri bolup kelmekte. Nezerbayif bilen xu jintaw qoshma axbaratida bu mesilini eskertip, "ikki terep chégra halqighan deryalarning süyini échish we paydilinishta adil hem muwapiq échish prinsipigha boy sunidu, " dep körsetti.

Qazaqistandiki muhit qoghdighuchilar, xitay da'irilirining ili derya wadisida su ambiri qurush, ahale köchürüsh we sana'et eslihelirini yasash pa'aliyiti derya süyining aziyip kétishini, deryaning töwenki éqimi we balqash kölining qurup kétishige sewebchi bolupla qalmay, tengri téghidiki muzluqlarning érip kétishige sewebchi bolidighanliqini agahlandurmaqta idi.

Qazaqistandiki muhit qoghdighuchi aktiplarning biri mélis élyusizow, ili deryasi duch kéliwatqan muhit mesilisini"ékilogiyilik apet," deydu. Balqash köli dunyadiki eng chong ichki quruqluq köllirining biri bolup, bu kölge kiridighan suning %80 ni ili deryasi teminlimekte.

Xu jintaw bilen nazarbayéw bayanatta, "ikki döletning chégra halqighan deryalar mesiliside öz ara pikir almashturush we hemkarlishishqa qoshulghanliqini" élan qildi. Xu jintaw bu qétimqi ikki künlük astana sepiride yene qazaqistan bash ministiri kerim mesimow we qazaqistan parlaméntining yuqiri palata re'isi qasim jümert toqayéwlar bilen söhbet ötküzgen. (Erkin)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet