Чәтәл екранлирида қәшқәр уйғурлири

Қәшқәр кона шәһәр районидики қәдимий өйләрниң чеқилип, бу райондики 500 миң нопусқа игә уйғур аһалисиниң һөкүмәт йеңидин салған биналиқ өйләргә көчүрүлүш вәқәси хәлқараниң диққитини тартмақта.
Мухбиримиз миһрибан
2009.08.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Qeshqerni-Cheqish-Xitay-Pilani-1-305 Сүрәт, аптор майкил вайнис ниң "хитай қәшқәр қәдимий шәһирини қоғдашниң орниға, уни йәр билән йәксан қилмақчи" намлиқ мақалисида берилгән сүрәтләрдин өрнәкләр болуп, чеқиливатқан қәшқәр шәһириниң кечә вә күндүз мәнзириси вә қәшқәрни қандақ чеқишни пиланлаватқан бир топ хитай енҗинерлириниң нәқ мәйдандики көрүнүшлиридин ибарәт.
Сүрәтләр www.nytimes.com Дин елинди. Аптори майкил вайнис

Хитай һөкүмити қәшқәр кона шәһәр районидики өйләрни хәлқараға хәтәрлик өйләр дәп елан қилип, бу райондики қәдимий өйләрни чеқишни қарар қилған күндин башлап, узун йиллиқ тарихқа игә бу қәдимий шәһәр районидики өйләрниң чеқилиши хәлқара мәдәний ядикарлиқларни қоғдаш җәмийәтләрниң вә әрбабларниң тәнқид қилишиға учриған иди.

Бу йил 5 - ай мәзгилидә тор бәтлиридә бу һәқтә бәс - муназириләр елип берилған болуп, қәшқәр кона шәһәр районидики тарихий қиммәткә игә қәдимий өйләрни сақлап қелиш учун имза топлаш паалийитиму елип берилған иди.

Лекин хитай һөкүмити хәлқарадики күчлүк наразилиқларға қаримай, қәшқәр кона шәһәр районини өзгәртип қуруш пиланидин ваз кәчмигән, һәм бу йил 5 - айниң ахиридин башлап бу райондики өйләрни чеқип аһалиләрни йеңидин селинған олтурақ районларға көчүрүшкә башлиған.

Хитай һөкүмитиниң хәлқараға бәргән тәшвиқатлирида, бу райондики уйғурларниң һөкүмәтниң пиланини қоллиғанлиқи, йеңи олтурақ өйләргә көчүп киргән уйғурларниң һөкүмәтниң ғәмхорлуқидин рази болуп, рәһмәт ейтқанлиқиға аит хәвәрләр көпләп берилишкә башлиған. Әмма чәтәл агентлиқлириниң хәвәрлиридә болса, қәшқәр кона шәһәр районидики уйғур аһалилириниң бу районниң чиқилишиға нисбәтән хитай һөкүмитиниң радио, телевизорлиридики тәшвиқатлириға охшимайдиған пикир вә қарашларда икәнлики әкс әттурулмәктә.

10 - Авғуст күни ютуп тор бекитигә австралийилик җорниймән (Journeyman) тәрипидин қоюлған, "хитайдики уйғурларниң дәрди" намлиқ 23 минутлуқ һөҗҗәтлик филимдә, қәшқәр һөкүмәт тәрәп әмәлдариниң вә қәшқәрдики йәрлик уйғурларниң қәшқәр кона шәһәр районидики өйләрниң чиқилишиға нисбәтән охшимиған пикирлири баян қилинған.

Хитай һөкүмитиниң қәшқәр шәһиридики шәһәр қурулушиға мәсул әмәлдари, қәшқәр кона шәһәр районидики қәдими өйләрниң чеқилиш сәвәбини изаһлап, бу өйләрниң йәр тәврәш қатарлиқ тәбиий апәтләр йүз бәргинидә апәткә бәрдашлиқ берәлмәйдиғанлиқини, откән йили хитайниң сичүән өлкисидә йүз бәргәндәк қаттиқ йәр тәврәш апити йүз бәрсә пуқраларниң хәтәргә йолуқушниң алдини елиш үчүн бу өйләрни чеқишни қарар қилғанлиқини,һөкүмәтниң саяһәтчиләрниң саяһәт еһтияҗини қандуруш үчүнла, йәрлик уйғур хәлқиниң давамлиқ бу хил хәтәрлик өйләрдә туриверишигә қарап туралмайдиғанлиқини баян қилған.

Әмма яшанған бир уйғур бовайниң һөкүмәтниң бу хил ғәмхорлуқиға қарита, чәтәл мухбириға бәргән җаваби башқичә болуп, бу бовай һөкүмәт әмәлдарлириниң һечқачан раст гәп қилмайдиғанлиқини,уларниң йәрлик уйғур хәлқиниң турмушиға әзәлдин көңүл бөлмигәнликини баян қилған.

Мухбир программисида, уйғурларниң тарихи вә өрп - адәтлирини тонуштурушқа әһмийәт бәргән болуп, бу қәдимий шәһәр райониниң чеқилиши сәвәблик бу райондики әнәниви уйғур мәдәнийитиниңму йоқилишқа қарап йүзлинидиғанлиқини йәрлик уйғурларниң тили арқилиқ баян қилған. Бу районда яшап, 400 йиллиқ тарихқа игә ата мирас кулалчилиқ кәспигә варислиқ қилип келиватқан бир уйғур өзиниң әнәниви мәдәнийәтниң йоқилишиға болған әнсиришини ипадилигән.

Мухбирниң зияритини қобул қилған хитай әмәлдари,һөкүмәтниң бу райондики уйғурларни көчүшкә мәҗбурланмиғанлиқини, шәһәр аһалисиниң өз разилиқи билән йеңи олтурақ райондики йәр тәврәшкә чидамлиқ раһәт өйләргә көчүватқанлиқини баян қилған.

Әмма мухбирниң зияритини қобул қилған уйғурлар болса, бу райондин көчүшни халимайдиғанлиқини билдүргән.

Мухбир бу һөҗҗәтлик филимдә, хитай һөкүмитиниң теливизорлирида тәсвирлигән хушал - хорамлиқ билән йеңи олтурақ райондики биналиқ өйләргә көчүватқан уйғурларниң көрүнүшлириниму көрситиш билән биллә, йеңи олтурақ районлардики селинғиниға техи бир йил болмиған болсиму, сирлири союлуп чүшүшкә башлиған биналарни көрситип, бу хил начар өйләрниң йәр тәврәшкә бәрдашлиқ берәлишигә болған гуманини ипадилигән.

Мухбир йәнә бу районға көчүп киргән уйғурларни зиярәт қилған болуп, уларниң чәтәллик бу мухбирға бәргән җаваби хитай телевизорлирида сөзлигән уйғурларға охшимайдиған җаваб болған.

Хитай әмәлдари мухбирниң қәшқәр кона шәһәр райони чеқилғандин кейин, кәлгүсидә бу районда қандақ өзгиришләр болидиғанлиқи һәққидики соалиға җаваб берип, әгәр бәш йилдин кейин мухбир бу районға қайта кәлгинидә, бу йәрниң йеп - йеңи бир қияпәткә киридиғанлиқини, йәрлик уйғур хәлқиниң йеңи олтурақ өйләргә көчүп кирип, намратлиқтин қутулуп һәммә адәмниң хизмәт пурситигә еришип,бәхтлик яшайдиғанлиқини баян қилған.

Мухбирниң зияритини қобул қилған уйғурлар болса, өзлириниң һөкүмәтниң бу вәдилиригә ишәнмәйдиғанлиқини баян қилған.

23 Минутлуқ бу һөҗҗәтлик филимниң ахирида, мухбир өз маканлиридин айрилип, көчүшкә мәҗбур болуватқан уйғурларниң әндишә һәм үмид ичидә өзлириниң кәлгүсидә йүз келидиған қисмәтлирини күтүватқанлиқини, қәшқәрниң бундин кейин хитайниң өлкилиридин пәрқсиз һалдики заманиви шәһәргә айлиниши билән, бу қәдимий шәһәрдики әслидики қоюқ миллий әнәнә вә өрп - адәтниң йоқилишқа йүзлинидиғанлиқини баян қилип филимни ахирлаштурған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.