Qeshqerning qatnishini rawanlashturush teklipi, qeshqerni xitaylashturush qedimining tézlitilgenlikidin dérek bermekte

Xitayda échiliwatqan ikki yighin mezgilide, qeshqer walisi ekber ghopur qeshqer tereqqiyat pilanigha a'it 13 türlük teklipni otturigha qoyghan.
Muxbirimiz méhriban
2011.03.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qeshqer-hetika-305.jpg Qedimiy sheher qeshqerdiki étika meschiti. 2005-Yili öktebir.
en.wikipedia.org

Bu teklipler ichidiki 5 madda qeshqerning xitay hem etraptiki döletler bilen bolghan qatnash liniyisini kéngeytish heqqide bolghan. Chet'ellerdiki Uyghur közetküchiliri bu pilanning qeshqer shehirini xitaylashturush qedimining tézlitilishidin dérek béridighanliqini bildürdi.

Qeshqer walisi ekber ghopur tünügün béyjingda otturigha qoyghan qeshqerning bundin kéyinki tereqqiyat pilanida “12-Besh yilliq pilan” mezgilide qeshqer shehirini “Xitayning gherbidiki shénjén” qilip qurup chiqish layihisining konkrét teklip -pilanliri körsitilgen.

Qeshqer walisi ekber ghopur otturigha qoyghan bu 13 maddiliq teklip layihisining deslepki 5 maddisida qeshqer shehirini xitay ölkiliri hem xelq'aragha biwasite tutishidighan tömüryol hawa qatnash tügünige aylandurush teklipi otturigha qoyulghan.

Xitay uchur menbeliride ötken hepte bérilgen xewerlerde xitay hökümitining qeshqerni “Xitayning gherbidiki shénjén” qilip qurup chiqish istratégiyisini élan qilghan. Bu pilanda awwal qeshqer kona sheher merkizidiki Uyghur mehellilirini chiqip, qeshqerde 50 kwadrat kilométirliq alahide iqtisadiy rayon qurup, xitayning ichi we sirtidiki meblegh salghuchilarni köplep jelp qilidighanliqini jakarlighan idi.

Bu qétim qeshqer walisi ekber ghopur otturigha qoyghan teklip pikirde, qeshqerni xitayning jenubiy shinjang tömüryol liniyisidiki xitay ölkilirige biwasite tutishidighan hem xitayning gherbiy asiyadiki pakistan bilen tutishidighan qatnash tügüni qilish teklipi otturigha qoyulghan. Ekber ghopur buni“Uyghur aptonom rayonining jenubidiki qeshqer, xoten, qizilsu qatarliq 3 oblasttiki her millet xelqining arzusi hem telipi” dep izahlighan.

Ekber ghopur teklip layihiside yene, qeshqer shehiride quruluwatqan iqtisadiy tereqqiyat alahide rayonining telipi boyiche, qeshqerning hawa qatnishida xelq'araliq hawa yolliri qatnishini liniyisini kéngeytip, qeshqer-islam'abad-yéngi déhli liniyisidiki xelq'araliq hawa qatnishi hem qeshqer-dunxu'ang-jayügu'en-lenju-shi'endin ibaret xitay ölkiliri bilen biwasite tutishidighan hawa qatnash yoli échilishni otturigha qoyghan.

Emma, chet'ellerdiki Uyghur weziyitini közetküchiler öz bayanlirida, qeshqer shehirining xitay ölkiliri hem xelq'ara bilen biwasite tutishidighan tömüryol hawa yolliri qatnash tügünige aylandurulushi, qeshqer shehirige téximu köp xitay köchmenlirining yerlishidighanliqidin dérek béridighanliqini ilgiri sürmekte.

Chet'ellerdiki Uyghur ziyaliyliridin siyasiy analizchi élshat hesen ependi bu heqtiki qarishini otturigha qoyup, xitay hökümitining eng qisqa mezgil ichide qeshqer shehirini xitay ölkiliri hem gherbiy asiyagha biwasite tutishidighan qatnash merkizige aylandurushning hergizmu yerlik Uyghurlarning arzusi bolmastin, xitay hökümiti we Uyghur élige türküm-türkümlep kéliwatqan xitay köchmenlirining arzusi ikenlikini bildürdi.

Ekber ghopur teklip layihiside yene, qeshqer shehiride 50 kwadrat kilométirliq alahide tereqqiyat rayoni qurulidighanliqini, buning ichide 20 ming mo kölemlik jayni dölet derijilik déhqanchiliq mehsulatliri tereqqiyat rayoni qilip qurup chiqidighanliqini bildürgen. U yene, 2005-yildin bashlap qeshqerde échilishqa bashlighan qeshqer soda yermenkisini xelq'ara derijilik soda yermenkisi derijisige kötürüshni telep qilghan.

Élshat ependi qeshqer shehiride quruluwatqan 50 kwadrat kilométir da'iridiki alahide rayonning qeshqerge köchürüp kélinish pilanlan'ghan yéngi xitay köchmenliri üchün teyyarliniwatqanliqini ilgiri sürdi. U, 20 ming mo da'iridiki déhqanchiliq tereqqiyat rayoni dep atalghan jaygha orunlashturulidighan nopus heqqide öz perizini qoydi.

Élshat ependi yene 2005-yildin buyan Uyghur élining qeshqer qatarliq jayliridin erzan emgen küchi süpitide xitay ölkilirige yötkep kétilgen Uyghur yashlirining, esli öz zéminigha orunlashturulush pursiti bolsimu, emma xitay hökümet da'irilirining bu rayonda zich olturaqlashqan Uyghurlarning nopusini shalanglashturup, bu zémin'gha téximu köp xitay köchmenlirini yötkep kélish meqsitide bu yerning esli xelqi bolghan Uyghurlarni xitay ölkilirige yötkesh istratégiyisi qolliniwatqanliqini ilgiri sürdi.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit bu heqte toxtilip, xitay hökümitining béyjingda échiliwatqan ikki yighinda qeshqer walisi ekber ghopurning éghzi arqiliq, qeshqerni xitayning gherbiy chégrasidiki zamaniwi sheher qilip qurup chiqish pilanini xelq'ara jem'iyet aldida ochuq ashkara otturigha qoyuwatqanliqini bildürdi.

Dilshat rishit ependi sözide yene, xitay hökümitining meqsiti, bu arqiliq qeshqerni xitay ölkiliridin perqsiz haldiki chong sheherge aylandurup, bu zémin'gha téximu köp xitay köchmenlirini orunlashturush, axirqi hésabta Uyghurlarni öz zéminidiki az sanliq ahalige aylandurush ikenlikini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.