Д у қ: қәшқәрдә 90 киши диний вә сияси сәвәбләрдин қолға елинған

Уйғур аптоном райониниң рәиси нур бәкри йеқинда бейҗиңда хитай хәлқ қурултийиниң мәмликәтлик вәкилләр йиғиниға қатнишиватқан мәзгилидә мухбирларға 2009 ‏- йилниң уйғур елидә " әнсиз " өтидиғанлиқини, " бөлгүнчиләр" гә қарши күрәшниң кәскинлишидиғанлиқини билдүргән иди.
Мухбиримиз әркин
2009.04.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qeshqer-somka-axturush-305 4 - Авғуст һуҗумидин кейин, хитай сақчилири қәшқәр кочилирида халиған уйғурниң сомкисини ахтуруватқан көрүнүш.
AFP Photo

Дуня уйғур қурултийи пәйшәнбә күни хитайниң қәшқәрдә бастурушни күчәйтиватқанлиқини илгири сүрди. Қурултай, қәшқәр вилайитидә сияси вә диний сәвәбләрдин йеқинқи 3 һәптә ичидә қолға елинған уйғурларниң аз дегәндә 90 гә йетидиғанлиқини илгири сүрмәктә.

Мәркизи германийидики дуня уйғур қурултийи пәйшәнбә күни мәлумат елан қилишип, хитай даирилириниң қәшқәрдә көзитиш‏, тәкшүрүш, тәқип қилиш вә өктичи пикирдики затларни тутқун қилишни күчәйтиватқанлиқини агаһландурди.

Дуня уйғур қурултийи бу һәқтики мәлуматида даириләрниң 3 ‏- ай киргәндин буян қәшқәрдә аз дегәндә 90 нәпәр уйғурни сияси вә диний сәвәбләрдин тутқун қилғанлиқини, тутқунлар ичидики муһәммәтимин, абдурусул исимлик затларни өз ичигә алған аз дегәндә 70 кишиниң қәшқәр шәһиридә, 16 нәпәр уйғурниң маралбеши наһийисидә тутқун қилинғанлиқини илгири сүргән.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит, даириләрниң қәшқәрдә елип бериватқан һәрикити хитай комунистлириниң уйғур елини ишғал қилғанлиқиниң 60 йиллиқини бихәтәр өткүзүш пилани билән мунасивәтлик, дәп қарайдиғанлиқини, қәшқәрниң вәзийити кишини әндишигә салидиғанлиқини билдүрди. Қәшқәрниң вәзийитигә йеқиндин диққәт қиливатқанлиқини тәкитлигән дилшат ришит, хитай даирилириниң районда йолға қоюватқан сияситини тәнқидлиди.

Қәшқәрдики йәрлик даириләр болса уйғурларни тутқун қилғанлиқини, қәшқәрдә бастуруш елип бериватқанлиқини рәт қилип, ахбарат саһәсиниң бу һәқтики суаллириға җаваб берәлмәйдиғанлиқини, чүнки бу мәсилиләрниң мәхпийәтликкә ятидиғанлиқини илгири сүрди.

Қәшқәр вилайәтлик аманлиқни қоғдаш баш штабидики бир хадим, "пуқралар шад - хорам яшаватиду. Һәр күни ишиға беришип келиватиду. Һариқини ичидиғанлар һариқини ичиватиду. Нәдә сиз дегән ундақ ишлар болсун. Сиз буни мәндин соримаң - боламду ? йолдаш, сиз биздин  бундақ сәзгүр мәсилиләрни сорисиңиз, биз қандақ җаваб берәләймиз" , дәп көрсәтти.

Райондики бир қисим хитай мәтбуатлириниң қәшқәрдики вәзийәткә даир бәзи хәвәрлиридә бир қисим кишиләрниң қанунсиз диний паалийәт вә "бөлгүнчилик" хаишидики паалийәтләр сәвәби қолға елинғанлиқини илгири сүргән болсиму, лекин бу кишиләргә мунасивәтлик конкрет вәқә вә қолға елинишидики конкрет сәвәбләрни, уларниң қандақ бир тәрәп қилинғанлиқини чүшәндүрмигән.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит, маралбеши наһийисидә тутқун қилинған 16 нәпәр уйғурниң чамбашичилиқни өгәнгәнлик сәвәбидин қолға елинғанлиқини, чамбашичилиқни өгиништики ғәризи һөкүмәткә қарши туруш, дәп қаралғанлиқини билдүрди.

Хитай һөкүмити 2008 ‏- йили бейҗиң олимпик йиғини мәзгилидә уйғур елидики йәрлик пуқралар көп санлиқни игиләйдиған шәһәр вә юртларда бихәтәрлик тәдбирлирини мислисиз күчәйткән болсиму, лекин бу қәшқәрдә 4 ‏- авғуст хитай сақчилириға һуҗум қилиш вәқәси, кучарда 10 ‏- авғуст хитай аммиви әслиһәлирини нишан қилған һуҗум қилиш вәқәлириниң йүз беришини тосуялмиған иди.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси хитайниң уйғур елидә йолға қойған бастуруш асасидики бихәтәрлик тәдбири бейҗиң олимпик йиғининиң ахирлишиши билән юмшумиғанлиқини, бәлки 2009 ‏- йили вәзийәтниң үзлүксиз еғирлашқанлиқини билдүрмәктә. Уйғур аптоном райониниң рәиси нур бәкри 3 ‏- айда хитай вә чәтәллик мухбирларға уйғур елиниң 2009 ‏- йилдики вәзийити еғирлишидиғанлиқини, "бөлгүнчиләр" билән болған күрәшниң күчийидиғанлиқини тәкитлигән.

Америкидики хитай вәзийәт анализчиси фаң җөй әпәнди болса уйғур елиниң һазирқи вәзийити муқимсиз әһвалда туриватқанлиқини, бу вәзийәт йәнә узун бир мәзгилләр давамлишиду, дәп қарайдиған мутәхәссисләрниң бири. У, чүнки уйғур елиниң вәзийити әтрапидики әлләрниң вәзийитигә мунасивәтлик, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди. У мундақ дәйду: "шинҗаңниң ички қисими муқимлиқни ишқа ашураламду - ашуралмамду ? дегән мәсилидә һазирқи әһвалдин қариғанда наһайити зор ениқсизлиқлар мәвҗут. Өткән йили шинҗаңда наһайити чоң тоқунушлар йүз бәрди. Җуңгониң чигра сақчи қисимлири һуҗумға учрап еғир талапәт тартти. Әмәлийәттики әһваллар болса хәлқара җәмийәт хәвәр тапқан, җоңго өзи хәвәр қилған әһваллардин көп еғир болуши мумкин .... Шуңа шинҗаңниң ичи вә сиртидики мустәқиллиқ һәрикәтлириниң әһвалидин қариғандиму районниң вәзийитидики ениқсизлиқни көрүвелиш мүмкин."

Фаң җөй йәнә хитай һөкүмитиниң уйғур мустәқилчилирини бастурушни үзлүксиз давамлаштуридиғанлиқини, шуниң билән биргә уйғурларниң ичидики бейҗиңпәрәс күчләрни йөләп, уйғур җәмийитини тезгинләйдиғанлиқини билдүрди.

Дуня уйғур қурултийидики дилшат ришит хитай даирилириниң уйғурларни пәрқләндүрмәй бастуриватқанлиқини, өз пикирини тинч йоллар билән оттуриға қойған шәхсләр вә диний затларниң "бөлгүнчилик" , " қанунсиз диний паалийәтчилик" билән әйиблинип , зиянкәшликкә учраватқанлиқини билдүрди.

Дилшат ришитниң әскәртишигә қариғанда даириләр қәшқәр шәһиридә бихәтәрликни күчәйтиш ишлириға 10 милйон йүән аҗратқан. Вилайәт тәвәсидә 2101 данә көзитиш апарати орнатқан.

Дилшат ришит, даириләрниң йәнә аз кәм 1800 кишилик чарлаш әтрити қуруп чиққанлиқини билдүрди. Дилшат ришит, буниң шәрқий түркистан ишғал қилинғанлиқиниң 60 йиллиқида вәқә йүз беришниң алдини елишни мәқсәт қилғанлиқини тәкитлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт