D u q: qeshqerde 90 kishi diniy we siyasi seweblerdin qolgha élin'ghan

Uyghur aptonom rayonining re'isi nur bekri yéqinda béyjingda xitay xelq qurultiyining memliketlik wekiller yighinigha qatnishiwatqan mezgilide muxbirlargha 2009 ‏- yilning Uyghur élide " ensiz " ötidighanliqini, " bölgünchiler" ge qarshi küreshning keskinlishidighanliqini bildürgen idi.
Muxbirimiz erkin
2009-04-02
Share
qeshqer-somka-axturush-305 4 - Awghust hujumidin kéyin, xitay saqchiliri qeshqer kochilirida xalighan uyghurning somkisini axturuwatqan körünüsh.
AFP Photo

Dunya Uyghur qurultiyi peyshenbe küni xitayning qeshqerde basturushni kücheytiwatqanliqini ilgiri sürdi. Qurultay, qeshqer wilayitide siyasi we diniy seweblerdin yéqinqi 3 hepte ichide qolgha élin'ghan Uyghurlarning az dégende 90 ge yétidighanliqini ilgiri sürmekte.

Merkizi gérmaniyidiki dunya Uyghur qurultiyi peyshenbe küni melumat élan qiliship, xitay da'irilirining qeshqerde közitish‏, tekshürüsh, teqip qilish we öktichi pikirdiki zatlarni tutqun qilishni kücheytiwatqanliqini agahlandurdi.

Dunya Uyghur qurultiyi bu heqtiki melumatida da'irilerning 3 ‏- ay kirgendin buyan qeshqerde az dégende 90 neper Uyghurni siyasi we diniy seweblerdin tutqun qilghanliqini, tutqunlar ichidiki muhemmet'imin, abdurusul isimlik zatlarni öz ichige alghan az dégende 70 kishining qeshqer shehiride, 16 neper Uyghurning maralbéshi nahiyiside tutqun qilin'ghanliqini ilgiri sürgen.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit, da'irilerning qeshqerde élip bériwatqan herikiti xitay komunistlirining Uyghur élini ishghal qilghanliqining 60 yilliqini bixeter ötküzüsh pilani bilen munasiwetlik, dep qaraydighanliqini, qeshqerning weziyiti kishini endishige salidighanliqini bildürdi. Qeshqerning weziyitige yéqindin diqqet qiliwatqanliqini tekitligen dilshat rishit, xitay da'irilirining rayonda yolgha qoyuwatqan siyasitini tenqidlidi.

Qeshqerdiki yerlik da'iriler bolsa Uyghurlarni tutqun qilghanliqini, qeshqerde basturush élip bériwatqanliqini ret qilip, axbarat sahesining bu heqtiki su'allirigha jawab bérelmeydighanliqini, chünki bu mesililerning mexpiyetlikke yatidighanliqini ilgiri sürdi.

Qeshqer wilayetlik amanliqni qoghdash bash shtabidiki bir xadim, "puqralar shad - xoram yashawatidu. Her küni ishigha bériship kéliwatidu. Hariqini ichidighanlar hariqini ichiwatidu. Nede siz dégen undaq ishlar bolsun. Siz buni mendin sorimang - bolamdu ? yoldash, siz bizdin  bundaq sezgür mesililerni sorisingiz, biz qandaq jawab béreleymiz" , dep körsetti.

Rayondiki bir qisim xitay metbu'atlirining qeshqerdiki weziyetke da'ir bezi xewerliride bir qisim kishilerning qanunsiz diniy pa'aliyet we "bölgünchilik" xa'ishidiki pa'aliyetler sewebi qolgha élin'ghanliqini ilgiri sürgen bolsimu, lékin bu kishilerge munasiwetlik konkrét weqe we qolgha élinishidiki konkrét seweblerni, ularning qandaq bir terep qilin'ghanliqini chüshendürmigen.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit, maralbéshi nahiyiside tutqun qilin'ghan 16 neper Uyghurning chambashichiliqni ögen'genlik sewebidin qolgha élin'ghanliqini, chambashichiliqni öginishtiki gherizi hökümetke qarshi turush, dep qaralghanliqini bildürdi.

Xitay hökümiti 2008 ‏- yili béyjing olimpik yighini mezgilide Uyghur élidiki yerlik puqralar köp sanliqni igileydighan sheher we yurtlarda bixeterlik tedbirlirini mislisiz kücheytken bolsimu, lékin bu qeshqerde 4 ‏- awghust xitay saqchilirigha hujum qilish weqesi, kucharda 10 ‏- awghust xitay ammiwi eslihelirini nishan qilghan hujum qilish weqelirining yüz bérishini tosuyalmighan idi.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi xitayning Uyghur élide yolgha qoyghan basturush asasidiki bixeterlik tedbiri béyjing olimpik yighinining axirlishishi bilen yumshumighanliqini, belki 2009 ‏- yili weziyetning üzlüksiz éghirlashqanliqini bildürmekte. Uyghur aptonom rayonining re'isi nur bekri 3 ‏- ayda xitay we chet'ellik muxbirlargha Uyghur élining 2009 ‏- yildiki weziyiti éghirlishidighanliqini, "bölgünchiler" bilen bolghan küreshning küchiyidighanliqini tekitligen.

Amérikidiki xitay weziyet analizchisi fang jöy ependi bolsa Uyghur élining hazirqi weziyiti muqimsiz ehwalda turiwatqanliqini, bu weziyet yene uzun bir mezgiller dawamlishidu, dep qaraydighan mutexessislerning biri. U, chünki Uyghur élining weziyiti etrapidiki ellerning weziyitige munasiwetlik, dep qaraydighanliqini bildürdi. U mundaq deydu: "shinjangning ichki qisimi muqimliqni ishqa ashuralamdu - ashuralmamdu ? dégen mesilide hazirqi ehwaldin qarighanda nahayiti zor éniqsizliqlar mewjut. Ötken yili shinjangda nahayiti chong toqunushlar yüz berdi. Junggoning chigra saqchi qisimliri hujumgha uchrap éghir talapet tartti. Emeliyettiki ehwallar bolsa xelq'ara jemiyet xewer tapqan, jonggo özi xewer qilghan ehwallardin köp éghir bolushi mumkin .... Shunga shinjangning ichi we sirtidiki musteqilliq heriketlirining ehwalidin qarighandimu rayonning weziyitidiki éniqsizliqni körüwélish mümkin."

Fang jöy yene xitay hökümitining Uyghur musteqilchilirini basturushni üzlüksiz dawamlashturidighanliqini, shuning bilen birge Uyghurlarning ichidiki béyjingperes küchlerni yölep, Uyghur jem'iyitini tézginleydighanliqini bildürdi.

Dunya Uyghur qurultiyidiki dilshat rishit xitay da'irilirining Uyghurlarni perqlendürmey basturiwatqanliqini, öz pikirini tinch yollar bilen otturigha qoyghan shexsler we diniy zatlarning "bölgünchilik" , " qanunsiz diniy pa'aliyetchilik" bilen eyiblinip , ziyankeshlikke uchrawatqanliqini bildürdi.

Dilshat rishitning eskertishige qarighanda da'iriler qeshqer shehiride bixeterlikni kücheytish ishlirigha 10 milyon yü'en ajratqan. Wilayet teweside 2101 dane közitish aparati ornatqan.

Dilshat rishit, da'irilerning yene az kem 1800 kishilik charlash etriti qurup chiqqanliqini bildürdi. Dilshat rishit, buning sherqiy türkistan ishghal qilin'ghanliqining 60 yilliqida weqe yüz bérishning aldini élishni meqset qilghanliqini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet