Қорғас қачандин башлап русийә билән уйғур елиниң пасили болуп қалған?

Қәдимки тарихий әсәрләрдә һазирқи қорғасниң ғәрбидин йәттисуғичә болған районлардин ақсу, чонҗа (уйғур райони) вә яркәнт қатарлиқ җайларниң әсли уйғур елигә тәвә икәнлики илгири сүрүлмәктә. Һалбуки, һазир бу районлар уйғур ели территорийисиниң сиртида турмақта.
Мухбиримиз өмәрҗан тохти
2010-05-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Бу районлар қачандин бери уйғур елиниң территорийисидин чиқип кәткән? немә сәвәбтин чиқип кәткән? бу көплигән кишиләргә нисбәтән техичә қараңғу мәсилә болсиму, бәзи тарих китаблирида буниң җәряни толуқ баян қилинған.

Тарихий әсәрләрдә оттуриға қоюлушичә, юқирида тилға елинған районларниң уйғур ели территорийисидин бөлүветилиши, 1865 - йили или вилайитидә қурулған или уйғур султанлиқи билән мунасивәтлик икән.

Или султанлиқиниң қурулуши

"Уйғурнамә" намлиқ тарихий әсәрниң аптори мәрһум сабит абдурахман уйғури мәзкур әсиридә или султанлиқи һәққидә мундақ дәп язиду: " җәнубий уйғуристандики миллий азадлиқ күрәшлириниң тәсири вә илһами билән 1864 - йили ғулҗа шәһирини мәркәз қилған или вилайитидиму манҗуларниң миллий зулумиға қарши миллий азадлиқ қозғилиңи башлинип кәтти .... Уйғур қозғилаңчилири аввал ғулҗа шәһири билән униң әтрапидики уйғур юртлирини дүшмәнләрдин азад қилип, өзлириниң миллий һакимийитини тиклиди. Партизан әскәрләрни тәртипкә селип, миллий қошунни қуруп чиқти. 8 Айлиқ қоршавдин кейин, 1865 - йили язда баяндай қорғини, униң арқисидин 1866 - йили йили күрә қорғини елинип, или вилайитидә манҗуларниң мустәмликичилик һөкүмранлиқи ағдуруп ташланди.

Баяндай қорғинини елишта садир палван, күрә қорғинини елишта әла палван алаһидә күч чиқарған иди. Андин или султанлиқиниң қурулғанлиқи елан қилинди. Арида бир қанчә султан алмишип, 1867 - йили или хәлқиниң һөрмитигә сазавәр болған әла палван бу дөләтниң султани болуп сайланди. Султанлиқниң земини шәрқтин қара шәһәр давинидин, ғәрбтә йәттисуғичә, җәнубта тәңри теғиниң муз давинидин, шималда җуңғар теғиғичә созулған болуп пүтүн или вадисини өз ичигә алатти."

Или султанлиқиниң ағдурулиши

Сабит абдурахман уйғури мәзкур әсиридә йәнә мундақ дәп язған: "мәнчиң империйиси хитайниң ички өлкилиридики қозғилаңларни бастуруш билән аварә болуп, или өлкисини қайтурувелишқа амалсиз қалған иди. Шу сәвәбтин йәнә бир империалист чар русийигә илтимас қилип, или өлкисини уйғурларниң қолидин елип беришини сориди. Манҗу хани гуаңшү 1870 - йили русийә падишаһлиқиға бир мәктуп йезип бу илтимасни йәткүзди. Русийә билән манҗу икки империйә оттурисида узаққа созулған содилишишлардин кейин русийә империйиси или өлкисини бесивелишни мақул көрди. Әслидә руслар илиға хели бурунла көз тиккән болсиму, русийә билән әнглийә оттурисида илгири түзүлгән келишимниң бир маддисида: "әнглийә афғанистанға қол салмаслиқ, русийә уйғуристанға қол салмаслиқ" мәҗбурийитини үстигә алғанлиқтин, русийә или өлкисини бесивелишқа җүрәт қилалмиған иди. Мана әмди, манҗу империйиси рәсмий тәләп қилған иди. Или султанлиқиға таҗавуз қилишқа йәнә бир баһаниму тепилди. У болсиму или султанлиқиниң руслардин қечип, или султанлиқидин сиясий панаһлиқ тилигән қазақ қәбилилиригә орун бәргәнлики иди. Русийисиниң йәттисудики губернатори, генерал майор колпаковски или султанлиқиға мәктуп йоллап, русийә территорийисидин или султанлиқиға қечип барған топилаңчиларни қайтуруп беришини тәләп қилғанда, или султанлиқиниң җаваби: "дөлитим өзиниң мусулман қазақ қериндашлирини тутуп, сизгә өткүзүп бәрмәйду" дегәндин ибарәт болған иди.... Шундақ қилип русийиниң йәттисудики губернатори 1871 - йили илиға әскәр киргүзүп или султанлиқини пүтүнләй бесивалди. Әлахан султанни болса, аилиси билән қошуп, русийә тәвәсидики йәттисуниң мәркизи верний һазирқи алмута шәһиригә сүргүн қилди."

Қорғасниң ғәрбидики районларниң русийә тәвәсигә өтиши

Мәрһум сабит абдурахман уйғури мәзкур әсиридә йәнә мундақ дәп язған: " руслар или өлкисини 10 йил тутуп турғандин кейин, 1881 - йили24 - февралда пүтүлгән "санктпетербург шәртнамиси" бойичә манҗуларға қайтуруп бәрди. Бирақ шәртнамә бойичә, султанлиқниң ғәрбий қисмидики 500 квадрат километир земинни русийә кесивалди. Илини елип бәргәнлик хизмити үчүн манҗулардин 9 милйон сәр күмүш пул төлитивалди, уйғурлар йәнә қайтидин манҗуларниң зулуми астида қалди."

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Толуқ бәт