Хитай қош тил маарип сияситидә бир қәдәм чекиндиму?

Хитай даирилири қош тиллиқ маарип сияситидики позитсийидә өзгириш ясап, миллий башланғуч вә оттура мәктәпләрдә ана тил оқутушиғиму охшаш әһмийәт бериш, хитай тилида оқутуш билән ана тилида оқутушидики мунасивәтни тәңшәш тоғрилиқ бир қатар қарарларни алған.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2012-08-23
Share
qosh-til-oqughuchilar-305.jpg Хотән қош тил мәктипидики оқуғучилар. 2006-Йили 13-өктәбир.
AFP

Хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йиллардин буян күчәйтип давам қилған "қош тил маарипи" да, хитай тили билән ана тилиға охшаш әһмийәт берилмәй, әмәлийәттә хитай тилидин ибарәт бирла тилда оқутушқа әһмийәт бериштәк әндизә шәкиллинип, барлиқ пәнний дәрсләрни хитайчә оқутушқа әһмийәт берип, ана тил оқутуши вә әдәбият оқутушиға сәл қарайдиған вәзийәт шәкилләнгән иди. Бу җәрянда уйғур оқуғучиларда көрүнүватқан психика йетилишидики бинормаллиқ, тәпәккуридики кәйнигә чекиниш вә оқуш нәтиҗисидики ғайәт зор пәрқләр оқутқучилар, уйғур зиялийлар вә ата-аниларда әндишә һәмдә наразилиқ пикри қозғиған иди. Йеқинда хитай даирилири қош тиллиқ маарип сияситидики позитсийидә өзгириш ясап, миллий башланғуч вә оттура мәктәпләрдә ана тил оқутушиғиму охшаш әһмийәт бериш, хитай тилида оқутуш билән ана тилида оқутушидики мунасивәтни тәңшәш тоғрилиқ бир қатар қарарларни алған.

17-Авғуст тәңритағ тори 8-айниң 14-күни уйғур аптоном районида "қош тил" маарипи дәрсликлиригә түзитиш киргүзүш хизмити башланғанлиқи һәққидә хәвәр бәргән иди. Хәвәрдин мәлум болушичә, қош тил дәрсликлиригә түзитиш киргүзүшкә қатнашқан икки йүзгә йеқин мутәхәссис, профессор, оқутқучилар түзитиш киргүзүштә дәрсликиниң қийин-асанлиқ дәриҗиси, хәнзучә дәрсликләр билән ана тил дәрсликлириниң мунасивитини бир туташ пиланлап, тоғра тәңшәп хәнзу тилида оқутуш билән ана тилида оқутуш оттурисидики мунасивәт қатарлиқларни яхши бир тәрәп қилиш, аз санлиқ милләтләрниң есил әнәнилирини дәрслик мәзмуниға киргүзүш қатарлиқ принсиплар бойичә иш башлиған.

Инсанниң инсаний нормал психикиси, тәпәккури өз ана тили асасида шәкиллиниду, өз ана тили сәвийисидин сөз ачқили болмайдиған шараитта, башқа нәрсини өгитиш-билдүрүш әсла мумкин әмәс. Әмма, хитай һөкүмити қош тил маарипида ана тилниң муһимлиқидин ибарәт бу илмий йәкүнгә хилап һалда он нәччә йил мабәйнидә қоллиниватқан қош тил маарип сияситидә уйғур пәрзәнтлири башланғуч мәктәп-1 йиллиқтин башлапла хитай тилида дәрс оқуйдиған 3-4-синипларға чиқмиғучә ана тили биләнму тонушалмайдиған һаләт шәкилләнгән иди, хитай йәнә уйғур балилирини тили чиқмастила уларға әң дәсләпки аң тәрбийисини хитайчә сиңдүрүш үчүн бағчә маарипни хитайчилаштурушқа зор күч чиқириватқан иди. Йәни қош тил маарипи уйғур маарипниң йилтизиғичә хитайлаштурулған иди.

Йеқинда ақсу, куча, тоқсун қатарлиқ җайлардики бир қисим оқутқучиларниң истансимизға йәткүзгән учурлиридин хитай һөкүмитиниң қош тил дәрсликлиригә өзгәртиш киргүзүватқанлиқи билән тәң, қош тиллиқ маарип сияситигиму өзгәртиш киргүзүватқанлиқи мәлум. Йәни уларниң баяниға қариғанда, хитай һөкүмити йеқиндин буян уйғур мәктәплиридә қоллинип келиватқан қош тиллиқ маарип оқутуш әндизисигә бир қисим өзгәртишләрни киргүзгәнмиш. Буниңдин хәвәрдар оқутқучилар, ана тилму йиғлимайдиған, хитай тилиму өзиниң иҗабий орнини тапидиған һәқиқий йосундики қош тил маарипи шәкиллиништин үмидләнгән.

Инкас қилған оқутқучиларниң баяниға қариғанда, башланғуч вә оттура мәктәпләрдә хитайчә өтиливатқан сиясәт вә тарих дәрси уйғурчиға қайтип кәлгән.

Илгири дәрсханида уйғурчә сөзләп салған оқутқучилар лаяқәтсиз болуп, җазаға учриған болса әмди, уйғурчә сөзлийәлмигәндә лаяқәтсиз санилидикән.

Адәттики синиплар келәр оқуш мәвсумидин башлап һәммиси йоқайду, қош тил синиплириға өзгәртилиду дегән уқтуруш. Бу йил "7 синиптин бири қош тил қалғанлири һәммиси адәттики синип болиду" ға өзгәртилгән.

Бу һәқтә бәзи маарип тор бәтлири вә уйғур тор бәтлиридиму муназириләр елип бериливатқан болуп, бәзи тор язарлириниң баяниға қариғанда, алдинқи йиллардин башлап хитай даирилири мәхсус қош тил маарипи һәққидә тәкшүрүшләр елип барған болуп, бир синип оқуғучисидин бирму бала қолидики китабтин бир абзас оқиялмиғанмиш. Әмма дәрс өтүватқан оқутқучидин оқутуш үнүмини сориса махтап кеңәйтиш тоғрисида тәклип бәргәнмиш.

Йәнә бәзи җайда балилар тәкшүрүшкә кәлгән әмәлдарниң оқутулуватқан сиясәт вә тарих дәрслиридин сориған соалиға җаваб берәлмигән. Йәнә бәзи җайларда елип берилған 3-йиллиқлардин саватини синаш имтиһанида бир синиптин бир балиму өтәлмигән әһваллар көрүнгәнмиш....Ваһаказалар.... Тәкшүрүшкә кәлгән әмәлдарларниң қош тил маарипиниң әндизисигә өзгәртиш киргүзүш һәққидә тәклип сунушиға сәвәб болғанмиш.

Уйғурлар муназирә торлирида хитай һөкүмитиниң қош тил маарип әндизисигә өзгәртиш киргүзүватқанлиқи, илгирики қош тил маарип сияситиниң хата болғанлиқи, тәдбириниң илмий болмиғанлиқини тонуп йәткәнлики, бу бир яхши бурулуш дегәндәк баһаларни берип үмидлиниватқан болсиму, әмма йиллардин буян қош тил маарип сиясити һәққидә муһакимә йүргүзүп хитайниң қош тил маарип сияситиниң түп мәқситиниң уйғурларниң тили вә мәдәнийити йоқитип әвладлирини ассимилятсийә қилиш дәп тәнқид йүргүзүп келиватқан уйғур зиялийлиридин америкидики илшат һәсән әпәнди, буниңдин алдирап хош болуп кәтмәйдиғанлиқини, йиллардин бери қош тил маарипида рәһимсизләрчә тәҗрибә материяли қилинған уйғур балилири бу йеңи өзгиришләрдин йәнә қанчилик чоңқур зәрбә йәйду, һазир буниңға баһа бериш балдур дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Елшат әпәнди йәнә, әгәрдә буни хитайниң қош тил маарип сияситидә бир қәдәм чекингини дәп чүшәнгәндә, бу уйғурларниң 5-июлда вә униң алди-кәйнидә мислисиз елип барған һәр хил шәкилдики миллий кимликини қоғдап қелиш күрәшлири һәм қанлиқ бәдәллириниң нәтиҗисидин дәп қарайдиғанлиқини, әмма бу қош тил маарипидики кичиккинә шәкил өзгиришиниң һәргизму уйғурларниң ахирқи нишани әмәсликини әскәртти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт