Memet toxti: Uyghurlarning til-yéziqini qoghdash mesilisi eng awwal bir qanuniy mesile bolup turghuzulushi kérek

Xitay hökümitining Uyghurlargha qolliniliwatqan qosh til ma'arip tedbirliri ma'arip ilmige, xitayning asasiy qanunigha, milliy térritoriyilik aptonomiye qanunigha we xelq'aradiki munasiwetlik qanun-nizamlargha xilap qilmish.
Muxbirimiz gülchéhre
2012-08-30
Share
qosh-til-doska Qosh tilliq mekteptiki Uyghur oqughuchilarning doskigha chiqip xet yéziwatqan körünüshi. 2006-Yili 13-öktebir, xoten.
AFP

Uyghur élide yolgha qoyuluwatqan bashlan'ghuch mektep hetta yesli ma'aripidin bashlapla xitay tilini Uyghur tilining ornigha dessitish qélipidiki qosh til ma'arip siyasitining kéyinki ewlad Uyghur xelqining til, medeniyet, we mewjutluqigha qandaq tesir körsitiwatqanliqi heqqide hazirgha qeder héchqandaq ilmiy tetqiqat élip bérilmidi, emma qosh til ma'aripining qurbani boluwatqan balilirida körülüwatqan ana til we xitay tilida oxshashla sawatsizliq, tepekkuri, psixikisidiki normalsizliqlar Uyghur ata, anilarni endishige salmaqta. Ular xitay tilini öginishke, xitay tilidin sawatini chiqirishqa qarshi emes, eksiche bilim xumar, til öginishke mahir bolghan Uyghur xelqi perzentlirining köp tilliq ixtisas igiliridin bolushini xalaydu, elwette. Emma, Uyghurlargha qolliniliwatqan hazirqi bu qosh til ma'arip tedbirliri ma'arip ilmige, xitayning asasiy qanunigha, milliy térritoriyilik aptonomiye qanunigha we xelq'aradiki munasiwetlik qanun-nizamlargha xilap qilmish ikenliki ispatlinip bolghan bir heqiqet.

"Az sanliq milletlerning medeniyitige, dinigha, adetlirige hörmet qilish kérek. Ularni xenzu yéziqi we xenzu tilini öginishke zorlimayla qalmastin, belki ularning medeniyet, ma'arip ishlirini özining til yéziqi bilen rawajlandurushigha yardem bérish kérek"

Bu bayanlar qandaqtur bir Uyghur dahiy yaki edib we yaki bir qanunchi teripidin déyilgen söz bolmastin, xitay kompartiye dahiysi maw zédungning 1953-yili séntebirde xitay kompartiyisi 6-nöwetlik merkizi komitétining kéngeytilgen 6-omumiy yighinidiki doklatidin üzündilerdur.

Özini, qanun arqiliq idare qilinidighan dölet, dep hésablawatqan xitay xelq jumhuriyitining asasiy qanunidimu maw zédungning az sanliq milletlerning özining til, yéziqini rawajlandurush hoquqi heqqidiki sözlirining qanunlashqan ipadilirini tapalaymiz, bolar yene xitayning milliy térritoriyilik aptonomiye qanunidimu éniq békitilgen. Halbuki hazir qaraydighan bolsaq, bu qanunlar küchke ige bolmighanliqtin Uyghurlarning tili, yéziqi, diniy étiqadi hetta kiyim-kichikidin tartip küchlük xirisqa duch kelmekte.

Bu mesililer heqqide ziyaritimizni qobul qilghan amérikidiki Uyghur ziyaliy memet toxti ependi, emeliyette Uyghurlarning öz hoquqini qoghdashta xitayning tüzgen aptonomiye qanuni, xitay asasiy qanunidin bashqa yene, xitay qol qoyghan xelq'araliq shertnamilermu bar. Shunga bu mesile bir milliy mesile, siyasiy mesile, öz nöwitide yene muhimi bir qanuniy mesile dep körsitidu.

Dunya Uyghur qurultiyining yawropa birlikidiki sabiq alaqileshküchisi bolup ishligen memet toxti ependi ilgiri 2007-yili birleshken döletler teshkilati teripidin tüzüp chiqilghan shundaqla xitay qol qoyghan "Yerlik milletlerning heq-hoquqini qoghdash shertnamisi" ni Uyghur tiligha terjime qilip, dunya Uyghur qurultiyining tor bétige qoyush arqiliq, Uyghurlarni buning toluq mezmuni bilen tonushushqa muyesser qilghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet