Uyghur til- yéziqi xirisqa uchrimaqta


2007.09.28

Qosh-til-150.jpg
Xitay hökümiti qurghan xitay we Uyghurlar arilash mektep. AFP Photo

Xitay hökümitining Uyghur élidiki Uyghur qatarliq yerlik milletlerge qarita qosh tilliq ma'arip namida " xitay tili " ma'aripini barghanche sistémiliq hem kücheytip élip bérishi bilen Uyghur tilining ishlitilish da'irisi barghanche taraymaqta. Nöwette Uyghur élidiki barliq bashlan'ghuch hem ottura mekteplerde qosh til oqutushi omumliship bolghandin sirt, hetta hazir emdila tili chiqishqa bashlighan Uyghur perzentlirimu xitayche yeslilerde öz ana tilini öginish, ana tilida sözlesh, pikir qilish hoqoqliridinmu mehrum qilinip sawati xitay tilida chiqmaqta.

Barghanche kéngiyiwatqan hem chongqurlawatqan xitay tili ma'aripi Uyghur ana tili ma'aripini pütünley berbat qilish bilen teng Uyghur tilini bilmeydighan, ishletmeydighan ewladlarni barghanche köpeytmekte. Nöwette Uyghur ziyaliyliri Uyghur ewladliri Uyghur til yéziqini ishletmise, bu halet barghanche éghirlashsa Uyghur til- yéziqining, xitayning qosh tilliq ma'arip siyasiti tesiride yoqilip kétishidin endishe qilmaqta.

"Qosh tilliq ma'arip" siyasiti emeliyette xitay tilidin ibaret bir tilliq ma'arip

Xitay hökümiti Uyghur élide "qosh til ma'arip" siyasitini qollinishning chégra rayonning muqimliqini saqlash, shinjangni güllendürüshtiki istratégiyilik pilan dep éniq bayan qildi.

"Qosh til" namidiki xitayning mezkur istratégiyilik pilani emeliyette bolsa Uyghur qatarliq xitay bolmighan yerlik millet balilirigha ma'aripta xitay tilini asasliq qilish turup Uyghur we bashqa millet tilini bolsa peqetla qoshumche orun'gha chüshürüp yürgüzülüwatqan burmilan'ghan ma'arip siyasiti bolup qaldi.

Tengritagh torida 26 - séntebir qosh tilliq ma'arip heqqide bérilgen bir maqalide, 16 - qurultaydin buyan Uyghur aptonom rayonimizning qosh til oqutushi téz rawajlandi, az sanliq millet tilinimu, xenzu tilinimu igiligen ixtisasliqlarni terbiyilesh qedimi tézlidi,‏- déyilgen.

Derweqe xitay hökümiti Uyghur élide 2004 - yilidin bashlap qosh tilliq ma'aripini yenimu téz omumlashturush üchün " Uyghur aptonom rayonning qosh til oqutushi xizmitini kücheytip ilgiri sürüsh toghrisida qarar", " az sanliq millet balilirining mektepke kirishtin awalqi qosh til ma'aripini kücheytish toghrisida pikir" larni élan qilip shu pilan hem qedemler buyiche barliq ottura mekteplerde asasliq derslerning hemmini xitaychida oqutidighan peqetla Uyghur tilini til dersi süpitide ana tilida oqutidighan endize buyiche, 2005 - yilining axirghiche barliq az sanliq millet bashlan'ghuch mekteplirini xitay mektepler bilen birleshtürdi. 2006 - Yili Uyghur élining yéza ‏- bazarlirighiche qosh tilliq yesliler keng türde échilip Uyghur balilirining tilini kichikidin xitayche chiqirishqa bashlidi.

Xitay üchün zor netije - milliy ma'arip üchün ghayet zor apet

Xitay hökümitining élan qilishiche, 2006 - yili séntebirgiche Uyghur élide ottura ‏- bashlan'ghuch mekteplerdiki qosh til sinipliri 5247ge yétip oqughuchilar sani 164minggha barghan. Shuning bilen teng qosh til ma'aripi buyiche terbiyilesh obyékti qilin'ghan az sanliq millet perzentlirining yéshi barghanche töwen'ge qarap sürülüp mektepke kirishtin ilgiriki qosh til teyyarliq sinipi 2982 ge yetküzülgen. Qosh til yesliside oquwatqanlar bolsa 93ming 404 neperge yetken.

Uyghur ma'aripining xitaychilashturush qedimining neqeder téz élip bériwatqanliqigha bir misal körsitishke toghra kelse, yeken nahiyisining xilwet yézisidiki Uyghur mektepni misal élishqa bolidu. Yeni yekenning beshkent bazarliq mektepte 1997 - yili qosh tilliq sinaq tejribe sinipi tesis qilin'ghan bolup, eyni waqitta bu sinipta sekkiz oqughuchila oquytti. Hazir bu mektepte bolsa minggha yéqin Uyghur oqughuchi pütünley qosh til ma'aripi buyiche terbiyilenmekte.

Xitay hökümiti qosh til ma'arip istratégiyisining Uyghur ma'aripigha élip kéliwatqan bu ghayet zor özgirishlirini zor netije dep körsitidu.

Emma köp sandiki Uyghur ziyaliyliri shundaqla Uyghur ma'aripi til ‏- yéziqining teqdirige köngül bölüwatqan mutexessisler bolsa buni "xitay tili Uyghur tiligha xirs qilmaqta", xitay hökümiti qolliniwatqan qosh tilliq ma'arip siyasiti barliq az sanliq millet tili hem medeniyitini yoqitishni meqset qilmaqta, dep körsetmekte hem bu heqte dunya miqyasida türlük metbu'atlardimu yuqiriqi köz qarashlar bayan qilin'ghan maqaliler élan qilinmaqta.

Xitay hökümiti Uyghurlarning mewjutluqigha xirs qilmaqta

Uyghurlarning barliq heq -hoquqliri hem medeniyitining, xitayning basturush, yoqitish siyasitige uchrawatqanliqini dunyagha anglitish arqiliq Uyghurlarning siyasiy, milliy, diniy we medeniyitini qoghdash yolini izdewatqan, Uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanim, qosh til ma'arip siyasitining emeliyette xitay kommunist hökümitining Uyghurlarni asimilatsiye qilip yoqitish siyasitining bir qismi ikenlikini körsitip ötti. (Gülchéhre)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.