Mutexessisler: 'qosh tilliq ma'arip gödeklerning eqli we jismaniy saghlamliqi üchün oxshashla xeterlik'

Hörmetlik oqurmenler, "Uyghur ana tilini qutquzush" nöwette her sahediki Uyghur ziyaliylirining ortaq nishani dések artuq bolmaydu. Xitay hökümitining Uyghur élide qosh tilliq ma'arip siyasitini tedriji kücheytip hetta emdila tili chiqishqa bashlighan sebiylerning deslepki ang terbiyisinimu xitayche élip bériwatqanliqi, Uyghurlarning qosh tilliq ma'aripining élip kelgüsi selbiy tesirlirige bolghan endishilirini kücheytmekte, qosh tilliq ma'aripida körülüwatqan boshluqlar bolsa ularning endishilirining ilmiylikini ispatlap turmaqta.
Muxbirimiz gülchéhre
2009-04-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur élining xoten wilayitidiki melum bir qosh - til mektipining oqughuchiliri.
Uyghur élining xoten wilayitidiki melum bir qosh - til mektipining oqughuchiliri.
AFP Photo

Xitay hökümitining Uyghur élide yürgüziwatqan qosh tilliq ma'arip siyasitining emeliylishish ehwalliri heqqide ma'arip tor betliride tarqitiliwatqan uchurlardin ashkarilinishiche, 2008 - yilining axirghiche Uyghur élide pütünley xitay tili ma'aripini qobul qiliwatqan az sanliq millet yash ösmürliri 863 mingdin ashqan. Bu pütün Uyghur élidiki xitaydin bashqa millet oqughuchilirining 36.5% Ge barawer kélidu.

Xitayning bu istatistikisi téxi qosh tilliq yesli balilirini öz ichige almaydu. Xitay kompartiyisining Uyghur aptonom rayonigha qoyghan sékrétari wang léchü'enning 2005 - yilidiki " qosh tilliq ma'aripni yükseldürüsh üchün gödeklerdin bashlap ching tutushimiz kérek" dégen ilmiy asassiz chaqiriqi bilen, Uyghur élining eng namrat yéza kentlirigimu nöwette qosh tilliq yesliler, balilar baghchiliri qurulmaqta.
 
Uyghur aptonum rayoni hökümet uchur torining düshenbidiki xewiridin ashkarilinishiche, yalghuz qeshqerning yeken nahiyisidila 2005 - yilidin étibaren qosh til yeslisidin 83 i qurulghan. Yéngidin yene 86 qosh til yeslisi qurulush élip bériwatqan bolup bu yilning axirghiche 169 gha yétidiken.

Qosh tilliq yeslilerde Uyghur balilar "apa - dada" dégendin bashlap xitayche teleppuz qilip ögenmekte

Tengritagh torining yéqinda élan qilghan" qosh tilliq ma'aripi shinjangning hemme jaylirida poreklep échildi" namliq axbaratida Uyghur sebiylirige qosh tilliq terbiyining qandaq élip bériliwatqanliqini teswirlep " nöwette Uyghur élining yéza kentlirige qeder quruliwatqan qosh tilliq yeslilerde üch yashtin 6 yashqa qeder balilar oquydu ularning köp sandikisi Uyghur baliliri, xitay terbiyichiler bu balilargha qosh til terbiyisini "apa - dada "dégendek turmushtiki eng addiy hem eng yéqin bolghan sözlerdin bashlap xitay tilida teleppuz qilishni oyunlar arqiliq singdürmekte...."

Xitay hökümiti Uyghur élidiki güdekler ma'aripini xitaychilashturush üchün üch yilda ajratqan tür meblighi 206 milyon yü'en'ge yétidiken. Qosh tilliq ma'aripi üchün omumiy ajratqan meblighi bolsa üch milyard 750 milyon yü'endin éship kétidu, halbuki Uyghur mekteplirining peqet qosh tillashqandin kéyinla héchqachan ériship baqmighan tereqqiyat mebliqige, xitay hökümitining köngül bölüshige érisheligini nechche aylap ma'ashini alalmay kelgen yéza oqutquchilirining ma'ashining östürülüp, bilim ashurush pursetlirige érishiwatqanliqi qatarliq, qosh tilliq ma'arip siyasitining sewebi bilen boliwatqan bu sanliq özgirishler Uyghurlarda xitayning Uyghur élide qosh til ma'arip siyasitini yürgüzüshtiki esli meqsitige gumanliq so'allar peyda qilmaqta.

" Qosh til " terbiyisi " xosh ana til " terbiyisimu?

Emeliyetni chiqish qilmighan héchqandaq ilmiy asassiz halda, peqet qattiq siyaset boyiche élip bériliwatqan qosh tilliq ma'aripning Uyghur ma'aripida chongqur hanglarni peyda qilip, atalmish qosh til ma'aripining ataqta qosh til emeliyette bolsa peqet xitay tilini asas qiliwatqan yalghuz tilliq ma'arip boyiche yolgha qoyuluwatqanliqi we buning bilen Uyghur ana til terbiyisining chetke qéqilip Uyghur perzentlirining barghanche ana tili, Uyghur medeniyitidin yiraqlashturuliwatqanliqi Uyghur ziyaliylirida chongqur endishiler peyda qilmaqta shundaqla Uyghur ziyaliyliri arisida qosh tilliq ma'aripning meqsidige bolghan guman we naraziliq kücheydi, bu heqte mexsus tetqiqat we analizlar yürgüziwatqan Uyghur ziyaliylirini dunyaning hemme jayliridin her qandaq kesp her qandaq sahelerdin tapalaymiz.

Amérikidiki alem boshluqi saheside közge körün'gen alim, aliy derijilik injénir doktor erkin sidiq ependi qosh tilliq ma'aripi heqqidimu köp izdiniwatqan Uyghur ziyaliylirining biri. Uning qosh tilliq mma'arip heqqidiki bir qanche parche ilmiy maqaliliri nurghun Uyghur tor betliride qoyulup alqishlandi.

Ziyaritimizni qobul qilghan erkin sidiq ependi bilen xitay hökümitining Uyghur élide qosh tilliq ma'aripni güdekler terbiyiside kücheytiwatqanliqigha da'ir mesililer heqqide söhbetleshtuq.

Hörmetlik oqurmenler, xitay hökümitining ma'arip uchurlirigha qarighanda, xitay da'irilirining Uyghur élide yürgüzüwatqan qosh tilliq ma'arip siyaset pilanida 2012 - yiligha barghanda pütün Uyghur élidiki 85% déhqan charwichi perzentlirining deslepki ang terbiyisini qosh til yesliliride élip bérishni ishqa ashurush iken.


Toluq bet