"Qosh tilliq ma'arip" ning netijisi- Uyghur milliy ma'aripining paji'esi


2007-11-28
Share

Uyghur élide qosh tilliq oqutush seksininchi yillarning axiri toqsininchi yillarning béshida nahayiti az sandiki tejribe mektepliride élip bérilghan idi, nöwette barliq asasliq penler xitayche ötilidighan, Uyghur tili peqetla ana til dersi süpitide ötilidighan qosh til siniplirining sani nöwette 5000 gha yetti.Ma'aripni qosh tillashturush xitay merkizi hökümitidin mexsus siyaset bolup chüshkendin buyan xitay tili ma'aripi qobul qiliwatqan az sanliq millet oqughuchiliri 50 hesse köpeytilgen. Xitay hökümiti Uyghur milliy ma'aripini téz sür'ette xitaychilashturmaqta.

"Qosh tilliq ma'arip" ning chong sekrep ilgirilishi

Shinjang axbarat torining,Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazaritidin qosh tilliq ma'aripning omumlishish netijiliri heqqide igiligen melumatlirigha asasen 28 - noyabir élan qilghan xewiridin ashkarilinishiche, xitay hökümiti qosh tilliq ma'arip siyasitini bu qeder kéngeytishning aldida yeni 1980 - yillardin 1990- yillarning axirlirigha qeder, qosh til ma'aripi sinaq qilin'ghan sanaqliq tejribe mektepliride, qosh til siniplirining sani yigirmigimu yetmigen bolsa, nöwette Uyghur élida qosh tilliq sinip namida ottura ‏- bashlan'ghuch mekteplerde échilghan Uyghur balilarni pütünley xitay tili ma'aripida terbiyileydighan siniplar besh minggha yetken.

Bu siniplarda hazir 150 ming oqughuchi matématika, fizika, ximiye qatarliq asasliq dersliklerni pütünley xitayche, peqet Uyghur til ‏- edebiyati dersinila ana til dersi süpitide ögenmekte. Peqet ürümchidila xitay mektepliri bilen birleshtürülgen 100 din artuq qosh tilliq mekteplerde jem'iy 40 ming Uyghur we bashqa az sanliq millet baliliri mushu xil séstima buyiche ders almaqta. Shunga bu xil oqutush namda qosh tilliq ma'arip atalsimu, emeliyette xitay tilini asas qilghan bir tilliq ma'arip hésablanmaqta.

Melum bolghinidek, 2003 - yili 4 - ayda Uyghur aptonom rayon da'iriliri merkizi béyjingning siyasitige asasen" qosh tilliq ma'aripni zor küch bilen ilgiri sürüsh" heqqide Uyghur éli ma'arip tarmaqlirigha mexsus höjjet chüshürgendin kéyin, bir yilgha yetmigen ariliqta pütün Uyghur élining her qaysi jaylirida 52 mektepte échilghan qosh til sinipliri 946 ge yétip oqughuchilar sani 30mingdin ashurulghan. Nöwette qosh til sinipliri 5000 minggha yetküzüldi. Qosh til ma'aripida terbiyiliniwatqan az sanliq millet oqughuchilar sani bolsa 150 minggha yétip,yéqinqi alte yilda 50 hesse köpeygen.

Qosh tilliq oqutush bilen milliy ma'aripning tetür tanasip munasiwiti

Yuqirida tilgha élin'ghan bu sanliq melumatlar, qosh tilliq ma'arip siyasitining süpet körsetküchi yeni netije hésablan'ghan bolsa, Uyghur milliy ma'aripi üchün del tetür tanasipliq netijini körsetmekte. Uyghur ma'aripchiliri hem ziyaliylirining qarishiche, yéqinqi yillardin buyan xitayche oqutush yeni qosh tilliq ma'arip milliy ma'aripni ze'ipleshtürüsh bedilige tereqqi qilmaqta.

Xitay hökümitining Uyghur milliy ma'aripini barghanche xitaychilashturiwatqanliqigha izchil qarshi turup, xitayning bu jehettiki heriketlirini közitip mulahize yürgüzüp kéliwatqan kanadadiki Uyghur ziyaliysi hem dunya Uyghur qurultiyi mu'awin re'isi memet toxti ependi "qosh tilliq ma'aripning san, süpet körsetmisi del milliy ma'aripning paji'esi" dep körsetti.

" Peqet xitay tilini yaxshi ögen'gendila andin téximu yaramliq hemde ixtisasliq bolup yétishkili bolidu" mana bu xitay hökümitining Uyghurlargha qarita qosh tilliq ma'aripini yürgüzüshke bashlighandin buyanqi eng köp tekitleydighan sho'ari, emeliyetke qaraydighan bolsaq jem'iyettimu xitay tili bilmise chiqish yoli tapalmasliqtek bir nachar keypiyat yaritilghan. Uyghurlarning inkasliridin melumki, nöwette xitay da'irilirining bir tereptin qosh tilliq ma'arip siyasitini kücheytip élip bérishi, yene bir tereptin xitay tili sewiyisi ajizraq kishilerge oqush hem ish pursiti bermesliki, jem'iye ttexitay tili bilmigenlerning chiqish yoli bolmasliqidek weziyetni meydan'gha keltürüp, xitay hökümitining bu sho'arini Uyghurlarmu amal yoq qobul qilishqa hemde uninggha mayil bolushqa mejbur qalmaqta.

Nöwette Uyghur éli ma'aripini qosh tillashturush namidiki xitaychilashturush aliy mekteplerde barliq bashlan'ghuch hem ottura mekteplerde omumlashqandin bashqa, hetta yéza‏ - kentlerde qosh til yesliliri échilip yesli ma'aripimu xitaychilashturulmaqta.

Uyghurlarning bildürüshiche, balilirini xitay tili mektepliride yaki qosh til mektepliride oqutiwatqan ata anilarning köpiyishi hergizmu Uyghurlarning qosh tilliq ma'arip siyasitini qollighanliqining ipadisi bolmastin belki mejbur qalghanliqining ipadisi.

Uyghur perzentlirining deslepki ang terbiyisimu xitay tilida élip bérilmaqta

Xitay hökümiti qosh tilliq ma'arip siyasitini Uyghur we bashqa milletlerge qarita mejburiy élip barmaqta shundaqla bu xil xitaychilashturush ma'arip siyasiti qosh til siniplirini échish, xitay mektepler bilen Uyghur we bashqa az sanliq millet mekteplirini birleshtürüsh, xitay ölkiliride we Uyghur élidiki xitay mektepliride shinjang siniplirini tesis qilip oqughuchilirini barghanche hessilep köpeytish, hetta yéza‏ - kentlerdimu qosh til yeslilirini qurushqa oxshash qedem ‏- basquchluq tedbir hem wasitiler bilen élip barmaqta.

Bu wasitiler ichide, hetta tili chiqmighan sebiylergimu deslepki asasiy ma'arip terbiyisini xitay tilidin bashlash,Uyghur ziyaliyliri teripidin qosh tilliq ma'aripining eng esheddiy wasitisi dep qaralmaqta. Nöwette Uyghur élining her qaysi nahiye ‏- yézilirida échilghan qosh til yesliliride xitay tili terbiyisi éliwatqan Uyghur balilirining sani 50 mingdin ashidiken. Bu heqte memet toxti ependi öz köz qarishini otturigha qoydi.

Uyghur éli ma'arip toridin ashkarilinishiche, xitay hökümiti kéler besh yilda qosh tilliq ma'arip oqutushini milliy ma'arip ornigha pütünley dessitishni pilanlighan bolup, yeni aqsu, qeshqer, xoten, ghulja qatarliq yette oblast hem wilayettiki 56 sheher ‏- nahiyide jem'iy 1009 milliy mektepni qosh tillashturidiken. Qosh tilliq ma'aripni kücheytip élip bérish siyasitining emeliylishishi bilen 2010-yilgha barghanda 258 ming Uyghur perzenti mektep yéshigha yetmey turupla deslepki ang terbiyisinimu qosh til yesliliride xitay tili arqiliq qobul qilishqa bashlaydiken. (Gülchéhre)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet