Qosh til ma'aripidiki kemtüklük Uyghur balilirida ipadilenmekte

20 - Esirning axirliri bashlan'ghan "Qosh til ma'aripi" 21 - esirning bashlirida pütün Uyghur éli miqyasida omumliship muntizimlashti. Gerche xitay hökümiti qosh tilliq ma'arip siyasitini az sanliq millet balilirini öz tilini we xitay tilinimu pishshiq bilidighan we ishliteleydighan ixtisas igiliridin qilip yétishtürüsh dep körsetken bolsimu, nöwette mekteplerde élip bériliwatqan qosh til oqutushidiki ma'arip we til ilmige xilap, namuwapiq xata tedbirlerning, emeliyette Uyghur perzentlirini öz ana tilinimu bilmeydighan, xitay tilighimu pishshiq emes, héchqaysi tilda özining meqsitini bimalal ipadilep bérelmeydighan halette yüzlendürüwatqan bolup, Uyghur balilirining til we eqliy qabilyitidiki ipadiliniwatqan bezi kemtüklük Uyghur jem'iyitide ortaq endishe qozghighan mesilidur. Qosh til ma'arip siyasiti Uyghur ewladlirini qaysi halgha élip bardi?
Muxbirimiz gülchéhre
2012-09-27
Share
qosh-til-doska Qosh tilliq mekteptiki Uyghur oqughuchilarning doskigha chiqip xet yéziwatqan körünüshi. 2006-Yili 13-öktebir, xoten.
AFP


Uyghur ma'aripchilar deyduki, "Qosh til öginish ana tilni öginish hem bashqa tilnimu öginishni körsitidu. Her qandaq bir milletning tili shu milletning tepekkuri bilen qan bilen göshtek yughurulghan bolidu, til bayliqi tepekkür bayliqi démektur. Shuning üchün ana til terbiyisi her qandaq bir milletning perzent terbiyisining eng muhim amili. Shundaqla barliq terbiyiler ichide eng jidiy qarashqa tégishlik terbiyidur. Eger ana til terbiyisige sel qaralsa, bashqa terbiyilergimu sel qarighanliqi bolup qalidu."

Uyghur ata, anilar deyduki, "Biz balilirimizning xitayche öginishige qarshi emes, peqet xitay tilini öginishning Uyghur tilini yoqitish hésabigha élip bérilishidin endishe qiliwatimiz...."

Uyghur ziyaliylar deyduki, "Uyghur tili Uyghur millitining mewjudiyitining asasi, qosh til ma'arip siyasiti arqiliq milliy ma'arip we ana til ma'aripining yoqitilishi, axirida milly mewjudiyitimizning yoqilishigha seweb bolidu."

Hazirqi Uyghur élida élip bériliwatqan qosh til oqutushi del shular endishe qiliwatqan yosunda élip bérilmaqta yeni xitay tili Uyghur tili ma'aripining ornigha dessitilmekte, buning bilen Uyghur tili yeni ana til oqutushigha ehmiyet bermeslik halitige keldi.

Gerche nurghun ellerde qosh tilliq oqutush mewjut bolsimu, xitay hökümitining Uyghurlargha élip bériwatqan qosh til ma'aripi emeliyette xitay tilinila asas qilghan yekke tilliq ma'aripqa aylan'ghan, bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan aqsudiki bir toluqsiz uttur mektep oqutquchisi bu yéngi mewsumlük oqutush kitab matériyallirining pütünley xitay tilida kelgenlikini inkas qildi:

Oqutush ünümi mesilisi, ma'aripning netijisi mesilisi bilen zich munasiwetlik. Bu dégenlik ma'aripning eng gewdilik netijisi bolghan kishilerning, milletning sapasi we tereqqiyati axirqi hésabta pütkül insaniyet jem'iyitining tereqqiyati bilen zich munasiwetlik bolghan muhim halqa. Undaqta nöwette éytilishqa qosh til, emelyette bolsa xitay tilidin ibaret yekke tilda élip bériliwatqan qosh til ma'aripining emeliy netijisi qandaq bolmaqta ?

Bu yil aprilda ürümchi téliwéziyisining chin yürektin chin sözler sehipiside Uyghur ana tili heqqide körsitilgen bir programma, qosh til ma'aripining zadi qandaq netije hasil qiliwatqanliqini ashkarilighan.

Ürümchi téliwéziyisining "Chin yürektin chin sözler"Programmisida ürümchi kechlik gézitining muxbiri meryem abduraxmanning "Balilarning xétidin hés qilghanlirim" namliq maqalisini chöridigen asasta ana til ma'aripi heqqide mulahize élip bérilghan. Meryem abduraxman mezkur maqalini teyyarlashtin burun ürümchidiki besh - alte ottura mekteplerdiki toluqsiz - 1 we - 2 yilliqtin bolup 300din artuq Uyghur oqughuchilarni ziyaret qilghan we bu oqughuchilardin özige qaritip köngül sözlirini salam xet süpitide yézip ewetishni sorighan, bu balilardin ilgiri - axiri bolup xet kelgen. Epsus, oqughuchilardin kelgen xetlerdiki imla xataliqi, grammatika we logika jehetlerdiki köz yumghusiz xataliqlar, bir parche xetning olchemlik yézilmighanliqi, hetta oqushningmu tesliki, uni qattiq oygha salghan.

Balilarning xetliride omumen körülgen bu kemtüklük némining netijisi? néme üchün balilarning öz ana til sewiyisi bunche töwen ? bu qosh til ma'aripining netijisimu ?

Bu sawatsiz balilar qandaq qilip toluqsiz uttura mektepke köchelidi ? dégendek chigish xiyallar bilen meryem abduraxman axiri ürümchi kechlik gézitide "Balilarning xétidin hés qilghanlirim" namliq maqalini élan qilip, Uyghur jem'iyitini ana til terbiyisige ehmiyet bérishke chaqirghan.

Uyghur balilirining muxbir meryemge yazghan xetliride körülgen mesililer ürümchi kechlik gézitte we mexsus programma arqiliq ürümchi téliwéziyiside élan qilin'ghandin kéyin, gerche Uyghurlar arisida zor ghulghula qozghighan bolsimu, bu heqtiki mulahize yaki maqalilerde yenila kishiler esli mesilining négizi bolghan qosh tilliq ma'arip siyasitining esli ilmisiz, qanunsiz yolgha qoyuluwatqan bir siyaset ikenliki we bu siyasetning tüp meqsiti, élip kélidighan aqiwetliri qatarliq tereplirini otturigha qoyushqa ajizliq qilghan.

Chet'ellerdiki Uyghur ziyaliylardin amérikidiki Uyghur alimi doktur erkin sidiq ependi bolsa, "Xitay hökümitining Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan qosh til ma'arip siyasiti xelq'aradiki qosh til ma'arip ilmigimu xilap, shundaqla xitayning bu arqiliq yetmekchi bolghan meqsitining Uyghurlarni assimiliyatsiye qilish ikenlikini körsitidu" dep tenqid qildi we Uyghurlarni öz kimlikini saqlash üchün aldi bilen tilini saqlap qélishqa küch chiqirishqa chaqirdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet