Qurban héyt harpisida Uyghur musulmanlirigha bolghan kontrolluq yenimu kücheytildi

Xitay da'irilirining yéqindin buyan Uyghur éli miqyasida her sahe, her kesp hem qatlamlarda, üch xil küchlerge qarshi turushni asas qilghan idé'ologiye sahesi buyiche qayta terbiyilesh dolquni hasil qilghanliqi melum.
Muxbirimiz gülchéhre
2008-11-19
Share
Heyt-Namazdin-keyin-305.jpg Süret, 2008 - yili 8 - awghust küni, héytgah meschiti meydanidiki jüme namizidin tarqighan uyghur jamaitidin bir körünüsh.
AFP Photo

Ige bolushimizche, da'iriler buninggha mas halda yene qurban héyt harpisida Uyghurlarning diniy hem ijtima'iy pa'aliyetlirige bolghan bashqurushni kücheytish üchün her bir yéza - kentlerde qattiq tedbirler almaqta iken. Bu heqte muxbirimiz gülchéhredin melumatlar anglayli.

Uyghur éli tinchliq torlirida Uyghur élining her qaysi jayliridiki amanliq ishliri heqqide bérilgen xewerlerdin ashkarilinishiche, xitay hökümiti Uyghur éli miqyasida bir tereptin her sahe buyiche milliy bölgünchilik idiyisining singip kirishining aldini élish hemde uninggha qarshi turush siyasiy öginishlirini ching tutush bilen teng, muqimliqqa kapaletlik qilish heqqide konkrét tedbirlerni qollanmaqta iken.

Xitay da'irilirining muqimliqni qoghdashta kücheytken tedbirlirining biri Uyghurlar zich olturaqlashqan yéza ‏ - kentlerde xelqning ijtima'iy alaqe ishlirini qattiq bashqurush bolup, qeshqer, xoten, aqsu hemde ghulja qatarliq jaylarda her bir nahiye hem yéza ‏ - kentlerde köchmen nopusni bashqurush mexsus ishxaniliri qurulghan. Bu ishxanilargha yerlik saqchi xadim hemde hökümet kadirliridin bir yaki ikkisi mes'ul bolup bashqurush tüzümini yolgha qoyghan.

Ularning wezipisi sirttin kelgen kishilerning tizimini élish, salahiyitini éniqlash we jaylarda turush waqtigha qarap ruxset bérish qatarliqlar bolup, nöwette her kent ‏ - yézilardiki her bir a'iligiche öz a'ilisige yaqa yurtlardin kelgen yaki kelmekchi bolghan méhman we yaki öy ijare alghuchilarni mushu orunlargha tizimgha aldurush telep qilinmaqta iken.

Qeshqerdiki nahiye, yéza hem kentlerde bu toghrisidiki bashqurushni kücheytish üchün rayon bashliqi buyiche, kocha bashliqi, a'ililik qorosi bashliqi, olturaq bina bashliqi teyinlep, bölüp bashqurush usulini qollan'ghan bolup, bu arqiliq bir kishiningmu tizimlanmay qalmasliqigha kapaletlik qilish telipi buyiche da'iriler bezi jaylarda öymu ‏ - öy kirip kishilerning nopus teweliki hem kélim - kétim ishlirini éniqlimaqta iken.

Mes'ul da'iriler künde tekshürüsh, heptide bir xulasilesh hemde muqimliqqa tesir yetküzidighan gumanliq kishiler, tizimlanmighan yaqa yurtluqlarni melum qilghuchilarni mukapatlash usullirinimu qollanmaqta iken.

Xewerlerde chüshendürülüshiche,xitay da'irilirining ijtima'iy alaqe ishlirini bashqurushini kücheytishi,mushu qish hem etiyaz peslide jaylarda aqma nopustiki kishilerning amanliqqa tesir yetküzüsh, jinayet sadir qilish boshluqini taraytish, muqimliqqa tesir yetküzidighan amillarni béshidin bashlap tazilap yoqitishni meqset qilghan iken.

Qeshqerdiki bezi déhqanlarning inkasigha qarighanda,xitay da'iriliri qeshqerde 4 - awghust hem 12 - awghust weqeliri yüz bergendin kéyin, weqege munasiwetlik jinayet gumandarlirini izdesh bahaniside qeshqerdiki yéza ‏ - kentlerde öymu ‏ - öy axturush, muddetlik turuwatqan hem kélip ‏ - kétiwatqan kishilerning tizimini élishni bashlighan iken.

Biz köchmen nopusni bashqurushni kücheytish tedbirlirini élishning sewebliri heqqide melumat élish üchün,qeshqerning yeken nahiyisidiki yaqa ériq yéziliq saqchi ponkitigha téléfon qilip soriduq. Saqchining éytishiche, bu tedbir yalghuz xitay ölkiliridin kelgen xitay aqqunlarni bashqurushni meqset qilghan bolmastin, belki Uyghurlarnimu öz ichige alidiken:

Xitay da'iriliri Uyghur éli miqyasida, bolupmu Uyghurlarning ijtima'iy alaqe ishlirini bashqurushni kücheytkendin sirt, her bir meschitke Uyghur kadiridin biri hem jama'et xewpsizlik kadiridin biri mes'ul bolush tüzümini yolgha qoymaqta iken. Qarimay tinchliq toridiki bu heqte xewerde éytilishiche, xitay da'iriliri meschitlerning muqimliqni bashqurushta til hem idiye almashturushta asan bolsun üchün partiye hem hökümet organliridin Uyghur kadirlarni tallap békitken bolup, bu kadirlar meschittiki diniy zatlargha xitay kompartiyisi hem hökümitining diniy siyasiti, muqimliqni qoghdash mes'uliyetliri heqqidiki munasiwetlik höjjetlirini jama'etke qandaq yetküzüshni muzakire qilip hemkarlishidiken hemde meschitning amanliqi, meschitke kirip ‏ - chiqquchilarning ehwali hemde muqimliq ishlirigha mes'ul bolidiken.

Maralbéshi nahiyisidiki ismini ashkarilashni xalimighan bir saqchi qurban héyt harpisida kücheytilgen bu tedbirler heqqide qisqiche jawab bergen bolsimu, emma saqchilarningmu meschit bashqurushqa qatnishiwatqanliqi heqqide so'allirimizgha artuq jawab bérelmeydighanliqini bildürdi.

Xitay da'iriliri yillardin buyan Uyghurlarning roza héyt hemde qurban héyt bayramlirida shundaqla xitayning chaghan bayrimi harpisida mushuninggha oxshash ijtima'iy alaqe hem diniy pa'aliyetlerge qarita kontrolluqni kücheytip kéliwatqan bolup, ramizan mezgilidimu mushuninggha oxshash tedbirlerni alghan, hetta Uyghur ashxanilirining xojayinlirini ramizanda sodini toxtatmasliqqa qistap munasiwetlik kapaletnamige mejburiy qol qoyghuzup Uyghur musulmanlirining naraziliqini qozghighan idi.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet