Yüsüp xas hajip we uning étiqadi

Yüsüp xas hajip Uyghur millitining shan - sheripi, iptixari we alemshumul alimidur. Yüsüp xas hajip heqqide xéli yillardin biri barghanséri chongqur we etrapliq élip bériliwatqan tetqiqat méwiliri uning heqiqeten köp tereplime yétük alim we ulugh bir danishmen ikenlikini ispatlap berdi.
Muxbirimiz ömerjan toxti
2009-01-14
Share

Uyghur xelqining yétük alimi yüsüp xas hajip qur'an kerimning parlaq ilhami we yüksek ijtihat bilen qelem tewritip, Uyghur xelqi, jümlidin insaniyet medeniyiti xezinisige zor töhpilerni qoshqan zat idi.
kutatgu-Bilig.jpg
"Qutadghu bilig" ning burun neshir qilinghan nusxiliridin birining muqawa körünüshi.
RFA File


Se'udi erebistanning mekke mukerreme shehiride turushluq wetenperwer yash alim sirajidin eziziy bu heqtiki söhbitimizni qobul qilghan idi.

Sirajiddin eziziy bilen söhbet

Sirajidin eziziy yüsüf xas hajip toghruluq yézilghan matériyallar heqqide toxtilip mundaq dédi:" hazirghiche yüsüf xas hajip heqqide nurghunlighan eserler yézilip, Uyghurlardin chiqqan bu ulugh alim keng xelq ammisigha toluq tonushturuldi. Lékin epsuski shuning bilen bille kommunist idiyisidiki bezi atalmish yazghuchilar yüsüp xas hajipni we uning alemshumul dastani" qutadghubilik"ni köprek dehriylik nuqtisidin izahlidi. Hetta bir qisim kishiler "qutadghu bilik"ni marksizmche tetqiq qilish dégen sepsete bilen yüsüp xas hajipni "atizimchi idi" dep teswirleshti. Bu heqiqetni emeliyettin izdesh rohi boyiche yekünlenmigen hem emeliyetke uyghun bolmighan bir xil bir tereplime qarash bolup, yüsüp xas hajipning pütün hayati, " qutadghu bilik" dastanining mezmuni uning Uyghur millitidin chiqqan, diniy we bashqa tereplerde toluq yétishken chongqur étiqadliq bir musulman alim ikenlikini namayan qilmaqta."

Yüsüp xas hajip we uning shanliq esiri

Sirajidin eziziy yüsüp xas hajip we uning shanliq esiri heqqide toxtilip mundaq dédi:" yüsüp xas hajip texminen 1019 - yili qaraxaniylarning paytexti ordu kent balasaghunda dunyagha kélip, 1085 - yili qeshqerde alemdin ötken. Uning dunyagha meshhur shah esiri "qutadghu bilik" "bext keltürgüchi ilik" dégen menide bolup, sap Uyghur tili, qeshqer tili bilen yézilghan. Yüsüp xas hajim kitabini qaraxaniylarning xani ebul hesen sulayman bughraxan'gha teqdim qilghan bolup, xan uninggha mexsus meslihetchi menisidiki xas hajipliq unwanini bergen. Pütkül dastan 85 bab, 6654 béyit, 13 ming 300din köprek misradin terkip tapqan bolup, mesniwi( ikkilik shekil), aruz weznining muteqarib behride yézilghan. U ereb we paris tillirini peqet nahayiti chong bir zörüriyet üchünla qollan'ghan bolup, eserni pütünley sap Uyghur tilida yézip chiqqan. Dastan hejimining chongluqi, pikrining chongqurliqi, bayan qilish terzining özgichiliki bilen jahan medeniyiti we edebiyat - sen'iti saheside mislisiz katta eser hésablinidu."

"Qutadghu bilik" tiki exlaq ölchimi

Sirajidin eziziy "qutadghu bilik" tiki exlaq ölchimi heqqide toxtilip mundaq dédi:" qur'an kerimde musulmanlarda bolushqa tégishlik exlaq mizanliri körsitilgen. Muhemmed eleyhissalam özining emeliyitide insan exlaqining eng yüksek nemunisini tiklep allaning maxtishigha sazawer bolghan idi. Ijtima'iy exlaq mesilisi insaniyet dunyasigha nisbeten éytqanda menggülük téma. Yüsüp xas hajip "qutadghu bilik"te qur'an we hedislerde qeyt qilin'ghan ésil exlaqiy - peziletlerni qizghin medhiyiligen we kishilerdin güzel exlaqiy - peziletlerni yétishtürüshni telep qilip, nahayiti hékmetlik halda terghibat élip barghan. Güzel exlaqlarni maxtap, nachar exlaqlarni sökken we kishilerni uning yamanliqliridin agahlandurghan. Démek yüsüp xas hajip exlaq ölchimide qur'an kerimning yolini tutqan we uni intayin ésil bir uslubta sherhiligen.
Sirajidin eziziyning éytishiche, "qutadghu bilik" te insan'gha kérek bolghan pütün bilimler yorutup bérilgen bolup, esirlerdin biri her millet tetqiqatchilirini heyran qaldurghan we türkche, erebche hem bashqa tillargha qiziqarliq bilen terjime qilin'ghan."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet