Рабийә қадир, хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң ню - йорктики йиғинида сөз қилди


2005.05.23
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати уйғурларниң кишилик һоқуқиға көңүл бөлүватқан хәлқара тәшкилатларниң бири. Атағлиқ кишилик һоқуқ паалийәтчиси рабийә қадир, алдинқи күни хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң ню - йорктики актиплар йиғинида сөз қилип, мәзкур тәшкилатниң уйғур кишилик һоқуқиға көңүл бөлүш тиришчанлиқини махтиди. У мундақ деди:

"Һөрмәтлик хәлқара кәчүрүм тәшкилати рәһбәрлири вә әзалири, мән рабийә қадир 2005-йили 17-март күни хитай түрмисидин азад болдуқ. Мән бу күнни вашингтонда туғулған күнүм қилип бекиттим. Хәлқара кәчүрүм тәшкилати узундин бери уйғурларниң кишилик һоқуқиға көңүл бөлүп кәлди. Болупму мениң түрмидин азад болушумға хәлқара кәчүрүм тәшкилати интайин җапалиқ хизмәтләрни ишлиди. Мән бүгүн хәлқара кәчүрүм тәшкилати әзалири вә рәһбәрлиригә чин көңлүмдин рәхмәт ейтимән".

Бу қетимқи йиғинни кәчүрүм тәшкилатиниң ню - йорктики америка шөбиси уюштурған.

Әқил парасити вә җасаритигә тайинип игилик тиклигән аял

Рабийә қадир пәвқуладдә аял. У өзиниң әқил парасити, қәтилики вә җасарити билән игилик тиклигән бир уйғур.

Йиғинға риясәтчилик қилған хәлқара кәчүрүм тәшкилатидики майкил орәлий, тиңшиғучиларға рабийә қадирни " пәвқуладдә аял," дәп тонуштурди. Майкил әпәнди мундақ дәйду: "рабийә қадир пәвқуладдә аял. У өзиниң әқил парасити, қәтилики вә җасарити билән игилик тиклигән бир уйғур."

Уйғурларниң олтурақлишиш, иш тепиш вә диний ибадәт җәһәттики кәмситишкә учраватқанлиқини тәкитлигән майкил орәлий, "уйғурлар хитай һөкүмитиниң қалаймиқан тутқун қилиш вә тән җазасиға учримақта," дәп көрсәтти.

Уйғурлар рабийә қадирниң әтрапиға уюшушни қарар қилди

Рабийә қадир кәчүрүм тәшкилатидики нутуқида мундақ дәйду: "хитай һөкүмити 2003 - йили 25 - майда шинҗаң тоғрисидики ақ ташлиқ китабини елан қилған күни, хәлқара кәчүрүм тәшкилати ахбарат елан қилип, уйғурларниң кишилик һоқуқиға диққәт қиливатқанлиқини җакарлиди. Бу уйғурларниң нәзиридә хитай һөкүмитиниң тәшвиқатиға қарши әң мувапиқ җаваб, дәп қаралди."

Рабийә қадир йиғинда бир тиңшиғучиниң шәрқий түркистан мәсилисини дуняниң күнтәртипигә қандақ киргүзүш керәк, дегән суалиға җаваб бәрди. Рабийә қадир ханим мундақ деди:

"Тибәт хитай тәрипидин бесивелинғандила, далай лама 100 миңдин артуқ әдимини башлап чиқип кәткән. Уларниң шараити тиз пишип йетилгән. Бирақ бизниң адәмлиримиз хитайниң қоршавлирида қелип, аз бир қисим кишиләрла чиқип кәткән болуп, дәвайимизни дуняға толуқ аңлиталмиди. Мана әмди биз қечип йүрүп хитайдин чиқип, дәвайимизни дуняға аңлитиватимиз. Америка һөкүмитиму мушу бәш йилдин бери уйғур мәсилисигә хели көңүл боливатиду. Биз америка хәлқигә, пүтүн дуня хәлқигә миллитимизниң тартиватқан дәртлирини аңлитиш арқилиқ һәл қилимиз. Мана әмди мән чиқтим, биз һәммимиз бир йәңдин баш чиқирип, бирликтә инқилаб қилимиз. Шундақ бирликкә кәлдуқ дунядики барлиқ уйғурлар".

Уйғурларниң сияси тәқдирини дуня вәзийитиниң йүзлиниши бәлгиләйду

Мән өзәмниң иқтисадидин, сиясий орнумдин, җоңгуда бәргән имтиязлиримдин хәлқим үчүн кәчкән, хәлқимниң азаб оқубәтлиригә чидимай кәчкән. Хәлқимниң кишилик һоқуқи үчүн гунаһсиз алтә йил түрмидә йетип чиқтим. Шуңа, давамлиқ кишилик һоқуқ үчүн күрәш қилимән.

Кәчүрүм тәшкилатиниң бир паалийәтчиси, рабийә қадирниң аптономийә яки мустәқиллиқ тәләп қилидиғанлиқини сориди. Рабийә қадир бу суалиға мундақ дәйду: "дуняниң сиясий вәзийити, америкиниң сиясий вәзийити қандақ пишип йетиду мән уни уқмаймән. Чоң дөләтләр арисида охшаш болмиған сиясәт болиду. Һазир мениң паалийитим пәқәт шуларниң (уйғурларниң) кишилик һоқуқи үчүн елип берилиду. Ишинимән тарих һәқиқәт өзи келиду, қандақ ишлар кәлсә шуниңдин кейин кәлгәндә көримиз".

Рабийә қадир йиғинда бир тиңшиғучиниң "сода қилиш җәрянида капитализимни үгәндиңиз, сода билән кишилик һоқуқниң мунасвитини қандақ бир тәрәп қилиш керәк ?" дегән суалиға дуч кәлди. Рабийә қадир у соалға мундақ җаваб бәрди:

"Иқтисад болғандин кейин паалийәт елип беришқа шараит болиду. Иқтисад бир милләтниң йүксилишидә наһайити муһим рол ойнайду. Мениңчә җоңго билән дуняниң сода алақиси нормал әһвал. Лекин, җоңгуниң һәддидин зиядә тәрәққи қилип башқиларни дәпсәндә қилишиға йол қоймай, сода җәһәттә җоңгуға бесим ишләтсә, ушшақ милләтләрниң дәпсәндә болушиниң аз –тола алдини алғили болиду".

Рабийә қадир: тәһдитләргә тиз пүкмәймән

Үрүмчидики тиҗарити билән пәрзәнтлириниң тәһдиткә дуч келиватқанлиқини тәкитлигән рабийә қадир, бу бесимларға тез пүкмәйдиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: "бәш балам вә иқтисадим хитай коммунистлириниң тәһдидигә учраватиду. Лекин, ишинимәнки, хәлқара уларниң (хитайларниң) ундақ қилишиға йол қоймайду. Мән өзәмниң иқтисадидин, сиясий орнумдин, җоңгуда бәргән имтиязлиримдин хәлқим үчүн кәчкән, хәлқимниң азаб оқубәтлиригә чидимай кәчкән. Хәлқимниң кишилик һоқуқи үчүн гунаһсиз алтә йил түрмидә йетип чиқтим. Шуңа, давамлиқ кишилик һоқуқ үчүн күрәш қилимән.

Хитай һөкүмити йеқинда "әқидә ширкәтләр гуруһи" дики рози муһәммәд билән айшәмгүл керәмни қолға елип, "әқидә" ширкитиниң ишханисидики һөҗҗәт вә тохтамнамиларни мусадирә қилған. Бу вәқә америка һөкүмити вә дөләт мәҗлисиниң диққитини қозғиди.

Америка дөләт мәҗлисиниң әзалири хитай баш министири вен җябавға хәт йезип, рабийә қадирниң пәрзәнтлирини қоғдаш шундақла рози муһәммәд вә айшәмгүл керәмләрни қоюп беришни тәләп қилған. Дөләт мәҗлисиниң хети рабийә қадирниң қарши елишиға еришти.

Кәчүрүм тәшкилатидики майкил орәлий , "түрмидин қоюп берилгән сияси мәһбусниң аилә - тавабатиға зиянкәшлик қилиш биз дуч келиватқан тунҗи вәқә," дәп көрсәтти. 20 - Майдики учришиш хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң ню - йорк шәһиридики америка шөбиси ишханисида өткүзулди. (Әркин)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.