Рабийә қадир ханим америка дөләт мәҗлисидә йәнә гуваһлиқтин өтти


2006.04.19
rabiye-guwahliq-.jpg
Рабийә қадир ханим 18-април күни америка дөләт мәҗлисидә уйғурларниң һазирқи әһвали һәққидә гуваһлиқтин өткән иди. AFP

Җоңго дөләт рәиси ху җинтавниң вашингтонға келип президент буш билән көрүшидиғанға бир күн қалғанда америка дөләт мәҗлисиниң хәлқара мунасивәтләр комитети тәрипидин чақириған испат бериш йиғинида, уйғур демократийә һәрикитиниң рәһбири рабийә қадир гуваһлиқ берип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан туғут сияситини, сияси мәһбусларға өлүм җазаси беришни тохтутуш үчүн америка һөкүмитиниң хитайға бесим ишлитишини тәләп қилди вә үрүмчидики пәрзәнтлириниң әһвали һәққидә тохталди. Бу рабийә қадирниң америка дөләт мәҗлисидә мушу икки күн ичидә 2 - қетим гувалиқтин өтүши болуп һесаблиниду.

Пиланлиқ туғут

Рабийә қадирниң әскәртишичә, америка дөләт мәҗлиси уйғурлар һәққидә мәхсус бир қанун чиқарса вә америка һөкүмити мәхсус уйғур мәсилисигә мәсул бир әмәлдар тәйинлисә, бу уйғурлар дуч келиватқан кишилик һоқуқи вәзийитини йәңгиллитишкә пайдилиқ болуши мумкин.

Рабийә қадир йиғинда хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзиватқан пиланлиқ туғут сияситини нуқтилиқ мәсилә сүпитидә оттуриға қойди. У, "уйғурлар пиланлиқ туғутни күчәйтиш сияситиниң нишаниға айланди," дәйду. Рабийә қадирниң тәкитлишичә, хитай һөкүмити туғутни контрол қилиш сиясити кәмбәғәлликни азайтиш, маарип вә сәһийә параванлиқиға хәҗлинидиған мәбләғни тиҗәш ролини ойнайду, дегән сәвәбләр билән уйғурларға пиланлиқ туғут сияситини күчәйткән болсиму, лекин " көчмәнләрни шәрқий түркистанға көчүшкә илһамландурғанлиқи үчүн нопусниң омуми сани тез көпәймәктә.

Рабийә қадир, бу сиясәтниң уйғур аяллириға җисманий вә роһи зәрбә елип кәлгәнлики һәққидә тохтулуп, " туғулай дәп қалған балиларни мәҗбури чүшүрүш вә мәҗбури қисирлаштуруш аялларға еғир җисманий вә роһи зәрбә елип кәлмәктә," деди.

Хитай уйғурларға қарита етник тазилаш елип бериватиду

Шәрқий түркистанға келиватқан көчмәнләр мәсилиси кишилик һоқуқ зиянкәшлики билән чәкләнмәйдиғанлиқини тәкитлигән рабийә қадир, "районниң муһити бу сүрәт билән көпийиватқан нопусни көтүрәләмду, ?" дегән әндишә билән мунасивәтлик икәнликини билдүрди. Рабийә қадирниң әскәртишичә, хитай һөкүмити районниң нопусини өткән 5 йилда йилиға 9% лик сүрәт билән көпәйди, дәп елан қилған болсиму, лекин бу көпийишни шәрқий түркистанға келип олтурақлишиватқан хитай көчмәнлириниң нопуси кәлтүрүп чиқармақта икән.

Рабийә қадир йиғиндин кейин мухбиримизға пиланлиқ туғут мәсилисини нуқтилиқ оттуриға қоюштики сәвәблирини чүшәндүрди. Рабийә қадир, хитайниң уйғурларға йүргүзгән туғут сияситини " етник тазилаш," дәп атиди вә америка һөкүмити вә дөләт мәҗлисиниң уйғурларни бу " етник тазилаштун қутқузувелишкә чақиримән," деди.

Сиясий мәһбус мәсилиси

Рабийә қадир, сияси мәһбусларға өлүм җазаси бериш мәсилисини тилға алғанда америка дөләт мәҗлисини б д т мусапирлар идариси тәрипидин сияси паналиқ берилгән уйғурларни бәзи дөләтләрниң хитайға қайтуруп бериш мәсилисигә диққәт қилишкә чақирди. У, 2003 - йили пакистан даирилири тәрипидин хитайға өткүзүп берилгән исмаил сәмәдниң өткән йили 10 - айда хитай даирилири тәрипидин өлүм җазасиға һөкүм қилинғанлиқини әскәртти. Рабийә қадир, сот мәһкимисиниң "уни әйипләштики бирдин бир пакити башқилардин тән җазаси арқилиқ алған иқраси. Буларниң ичидә исмаил сәмәдкә өлүм җазаси бериштә иқранамиси пакит қилип ишләткән икки киши 1999 - йили өлүм җазасиға буйрулуп иҗра қилинғанлар," дәйду.

Үрүмчидики пәрзәнтлириниң әһвалини тилға алғанда "мән бир ана болуш сүпитим билән баллиримни яхши көримән," дәп тәкитлигән рабийә қадир, уйғурлар дуч келиватқан зулум алдида улардин ваз кечишкә мәҗбур болғанлиқини әскәртти.

Чаршәнбә күнки йиғинни америка дөләт мәҗлисиниң авам палата әзаси кристофир симис риясәтчилик қилди. Шу күнки йиғинда америка мутәхәссиси гутман етан, кардинал куң фонди җәмийитиниң рәиси җосеф кунг, лавгәй фонди җәмийитиниң рәиси харрй ву қатарлиқлар гуваһлиқ бәрди. (Әркин)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.