Yaponiyidiki yadro radi'atsiyisi xitay qatarliq döletlerni yadro qurulushini qayta oylinishqa mejbur qildi

Bu qétim yaponiyide yüz bergen qattiq yer tewresh hem déngiz shawquni tesiridin yadro éléktr istansiliridin atom radi'atsiyisi tarqilish hadisisi yüz berdi.
Muxbirimiz méhriban
2011.03.21
yaponiye-riaktip-fukushima-dai-ichi-305.jpg Yaponiye fukushima day-ichidiki yadro énérgiye éléktr zawutidin chiqiwatqan is-tütek. 2011-Yili 21-mart
AFP

Bu xil ehwal dunyadiki yadro énérgiyisidin paydiliniwatqan döletlerni endishige saldi. Xitay hökümitimu xitayda quruluwatqan yadro énérgiyisi qurulushlirida qattiq bixeterlik tedbirliri élish kéreklikini tekitlidi. Yaponiyidiki yer tewresh rayonidin ziyaritimizni qobul qilghan siyasiyon khere'id khuwisgalt ependi yaponiyide yüz bergen atom radi'atsiyisi hadisisi heqqide öz qarashlirini bayan qildi.

Yaponiyide yüz bergen atom radi'atsiyisi tarqilish hadisisidin kéyin, xitay emeldarliri xitayda quruluwatqan atom énérgiyisi qurulushlirida qattiq bixeterlik tedbirliri alidighanliqini bildürdi.

Amérika awazi radi'osining 21-mart künidiki xewiride bayan qilinishiche, xitay  hökümiti, nechche waqittin buyan qurulush sür'itini tézlitish telep qiliniwatqan atom énérgiyisi éléktr istansiliri qurulushida jiddiy bixeterlik tedbirliri élishni telep qilghan.

Xitayda atom énérgiyisidin paydilinish teklipi 11-besh yilliq pilan mezgilide otturigha qoyulghan bolup, bu birnechche yildin buyan xitayning jéjyang ölkisi qatarliq birnechche jayda atom énérgiyisi éléktr istansiliri qurulushliri élip bériliwatqan idi. Xewerde déyilishiche, xitay hökümiti 11-besh yilliq pilan mezgilide xitayda quruluwatqan atom énérgiyisi éléktr istansiliri qurulushini tézlitishni telep qilghan. Emma 12-besh yilliq pilan mezgilide yaponiyide yüz bergen atom radi'atsiyisi hadisisi sewebidin xitaydiki atom énérgiyisi qurulushlirida bixeterlikni aldinqi shert qilish tekitlen'gen.

nuclear-fuqing-xitay-fujian-385.jpg
Xitay fujyandiki qurulush basquchida turuwatqan fuching yadro éléktr zawuti. 2010-Yili 31-öktebir.
AFP
11-Mart küni yaponiyide yer tewrigen jaylar paytext tokyoning sherqiy shimal qismidiki fukushima, iwate, miyagi nahiyilirini merkez qilghan bolup, bu yerlerde chet'elliklermu birqeder köp iken. Ichki mongghul xelq partiyisining bash katipi khere'id khuwisgalt ependimu yer tewresh merkezlirining biri bolghan iwate nahiyiside olturaqlashqan. Khere'id khuwisgalt ependi ziyaritimizni qobul qilip, bu qétimqi yer tewresh hem sunami hadisi shundaqla atom énérgiyisi éléktr istansiliridiki radi'atsiye hadisisi qatarliqlar heqqide toxtaldi.

Khere'id khuwisgalt ependining bildürüshiche, u yer tewresh merkezlirining biri bolghan iwate nahiyiside bolup, uning qarishiche, gerche bu qétim yüz bergen qattiq yer tewresh hem déngiz tashqini nurghun ademning jénigha zamin bolghan bolsimu, emma xelqni eng ensiritiwatqini yenila yadro éléktr istansisidin tarqalghan radi'atsiye hadisisining bundin kéyinki tesiridin ensiresh iken.

Khere'id khuwisgalt ependi kishilerning ilgiri atom énérgiyisidin behrimen bolghan chaghdiki rahet tuyghusi bilen nöwette atom radi'atsiyisining ziyinidin ensiresh héssiyatini sélishturup mundaq dédi:
“Yaponiyide éléktr énérgiyisi asasen yadro énérgiyisidin kélidu. Ilgiri tinchliq mezgilide kishiler buning qulayliq teripinila közde tutqini üchün, uning insaniyetke élip kélidighan ziyini heqqide anche oylashmighandek qilatti. Emma, hazir kishiler atom énérgiyisidin paydilinish bilen bille atom radi'atsiyisining insaniyetke élip kélidighan ziyini heqqide qayta oylinishqa bashlidi. Hazir yaponiyila emes, belki xitay hem bashqa nurghunlighan döletler atom radi'atsiyisining insaniyetke élip kélidighan ziyanliridin ensirimekte. Mongghuliye jumhuriyiti esli bu ayda yawropadiki gérmaniye qatarliq döletler bilen mongghuliyide yéqinqi yillarda atom énérgiyisidin paydilinish heqqide muzakire qilmaqchi idi, emma hazir buninggha qarshiliq küchiyiwatidu. Bügün feysboktimu yadro énérgiyisidin paydilinishqa qarshi turidighan bir guruppa quruldi.”

Matériyallardin melum bolushiche, hazir xitayda 13 jayda atom énérgiye nuqtisi bolup, qurulush élip bériliwatqanliridin yene 20 nechchisi bar iken. Xitayning ichki ölkiliride su qis bolghini üchün, xitay hökümiti atom radi'atsiyisi hadisisi yüz berginide atom qazinini sowutushqa kéreklik suni déngizdin élishning asanliqini nezerde tutup, 12-besh yilliq mezgilide xitayning sherqiy déngiz boyi rayonliridiki ölkiliride atom énérgiyisidin paydilinidighan éléktr istansilirini köpeytishni teshebbus qilghan idi.

Xitay weziyitini közetküchilerning qarishiche, yaponiyide yüz bergen atom radi'atsiyisi hadisisining xitayni bu qeder ensiritishidiki asasliq seweb, yenila xitayning téxnika jehettin yaponiyidin xélila töwen turidighanliqini étirap qilghanliqi sewebidin iken. Ularning qarishiche, eger xitaydiki atom énérgiyisi nuqtilirida hadise körülse, xitayda yüz béridighan apet derijisi yaponiyidikidin nechche hesse éghir bolushi mölcherlenmekte iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.