Далай ламаниң русийә зиярити вә русийиниң нәзиридики тибәт мәсилиси

Ғәрб дуняси тибәт роһани даһиси далай ламаниң зиярәт вә паалийәт елип баридиған даимлиқ мәнзилгаһи. Лекин русийә далай ламаниң наһайити көп мурити бар дөләт болушиға қаримай, наһайити аз зиярәт қилидиған дөләтләрниң биридур. Буниңға яриша бу қетим далай ламаниң сәпири русийигә чүшти.
Мухбиримиз әркин
2010-06-07
Share
Dalay-Tom-lantos-mukapati-305.jpg Сүрәт, 6 - өктәбир, далай ламаниң америка парламент бинасида том лантос кишилик һоқуқ мукапатиға еришкәнлик көрүнүшлиридин бири.
Photo: RFA

Далай ламаниң зиярити вә русийә әмәлдарлириниң йеқинда қилған тибәт тоғрисидики баянатлири анализчиларда түрлүк қиясларни пәйда қилмақта.

Русийиниң һиндистандики баш әлчиси александир кадакин тибәт роһани даһиси далай ламаниң йеқинда русийини зиярәт қилидиғанлиқини билдүрди. Русийә баш әлчисиниң әскәртишичә, далай лама сиясион сүпитидә әмәс, бәлки роһаний даһи салаһийити билән русийини зиярәт қилидикән.

Русийә йеқинда тибәт мәсилисигә позитсийә билдүрүп, хитай билән далай лама арисидики ихтилапниң һәл болушиға ярдәмдә болушни халайдиғанлиқини билдүргән иди. Русийә ташқи ишлар министири сергей лавроф 13 ‏- май күни русийә федератсийә кеңишидә сөзлигән бу һәқтики сөзидә, "биз бейҗиң билән далай лама арисидики мунасивәтниң нормаллишишини халаймиз" дегән. Лавроф юқириқи сөзләрни қилип 3 һәптидин кейин далай ламаниң русийини зиярәт қилидиғанлиқи елан қилинди.

Лекин, русийә далай ламаниң зияритини русийидики буддистлар билән көрүшүш муддиасидики диний зиярәт дәп чүшәндүрүп, хитайни хатирҗәм қилишқа тиришмақта. Баш әлчи кадакин һиндистан ахбарат вастилириға бәргән бу һәқтики баянатида, далай лама русийигә кәлсә, диний рәһбәрлик салаһийити билән келидиғанлиқини әскәртип, "алтай райони вә алтай тағлирида буддист аһалиләр бар. Русийидә будда муритлириниң сани хели көп, улар өзиниң роһаний рәһбири билән көрүшүшни арзу қилиду" дегән.

Әгәр, бу зиярәт тосалғуға учримиса, бу далай ламаниң йеқинқи 15 йилда 2 ‏- қетим русийини зиярәт қилиши болуп қалиду. У 2004‏ - йили бир қетим русийә федератсийисиниң қалмиқийә вә борият җумһурийәтлирини зиярәт қилған иди. Лекин униң бу қетимқи зиярити русийә һөкүмитиниң хитай билән далай ламани яраштуруп қоюшни халайдиғанлиқини билдүргән мәзгилгә тоғра кәлди.

Бу мунасивәт билән анализчилар, далай ламаниң русийә зиярити вә русийиниң тибәт мәсилисидики ролиға түрлүк баһаларни беришмәктә. Сабиқ совет қизил армийисиниң подполковники, қазақистандики уйғур сиясий анализчи қәһриман ғоҗамбәрди әпәнди, далай ламаниң русийини зиярәт қилишида төвәндики 3 түрлүк сәвәбниң түрткилик роли барлиқини билдүрди.

Русийә сабиқ совет иттипақи дәвридә тибәт мәсилисигә қариғанда уйғур мәсилисигә көпрәк қизиқатти. Русийә уйғурларниң йеқинқи заман тарихида йүз бәргән зор вәқәләр билән зич алақиси бар дөләт иди. яқупбәг дөлитиниң ағдурулуп, қәшқәрийиниң ишғалийәткә учриши, 1933 ‏- йили вә 1944‏ - йилидики җумһурийәтләрниң қурулуши вә мәғлубийити, 1960 - вә 1970 - йиллардики "шинҗаң"ға мунасивәтлик вәқәләрни совет иттипақидин айрип қариғили болмайтти. Совет иттипақи дәвридә уйғур мәсилиси совет иттипақиниң сиясий җуғрапийилик мәнпәәтигә зич мунасивәтлик мәсилә иди.

 Лекин, русийә дәвридә москваниң сиясити өзгирип, уйғур мәсилисини асасән көрмәскә селиш йолини тутқан. Бәзи анализчилар русийиниң уйғур мәсилисигә қизиқиши азайған болсиму, лекин тибәт мәсилисигә қизиқиши күчийиватқанлиқини, лаврофниң сөзи москваниң позитсийисидики өзгиришни ипадиләйдиғанлиқини билдүрмәктә. Қазақистандики сиясий анализчи қәһриман ғоҗамбәрди русийиниң бу мәсилигә қизиқишидики сәвәбләрни муһакимә қилди.

Хитай һөкүмити 2002‏‏ - йилдин бери далай ламаниң вәкили билән 9 қетим сөһбәт елип барған болсиму, лекин сөһбәт һечқандақ әмәлий нәтиҗигә еришәлмигән иди. Хитай сөһбәтниң мәғлубийәткә учришида далай лама тәрәпниң мәсулийити барлиқини илгири сүргән, далай лама тәрәп болса хитайни сәмимийәтсизлик билән әйиблигән иди.

Хитай далай ламаниң вәкили билән көп қетим сөһбәт өткүзгән болсиму, лекин тибәт роһаний даһийсиниң чәтәлләрни зиярәт қилишиға изчил қарши туруп, алақидар дөләтләрни далай ламаға виза бәрмәслик яки униңға сорун һазирлап бәрмәсликкә агаһландуруп кәлгән. Хитай бу қетимқи зиярәткә һазирға қәдәр инкас қайтурмиди. Бу һәқтики хәвәрләрдә далай ламаниң русийә зияритиниң конкрет күн тәртипи, униң русийидики қайси җумһурийәтләрни зиярәт қилидиғанлиқи тилға елинмиди. Қәһриман ғоҗамбәрди әпәнди русийиниң нөвәттики шәрт -шараити москваниң уйғур мәсилисигә қизиқишиға яр бәрмәйдиғанлиқини билдүрди.

Русийә ташқи ишлар министири лавроф русийә федератсийә кеңишидә сөзлигән 13 ‏- майдики сөзидә далай ламаниң зиярити һәққидә тохтилип, "әгәр тәрәпләрдә зиярәт сиясий мәқсәтлик әмәс, диний мәқсәтлик дәйдиған тонуш айдиң болса, мәсилә йешилгән болатти шундақла биз бу йолда һәмкарлиққа тәйяр тураттуқ" дегән.

Русийә баш әлчиси кадакин һиндистан мәтбуатлириға бәргән баянатида русийиниң далай ламаға тутқан позитсийисини чүшәндүрүп, "биз далай ламани диний рәһбәр дәп қараймиз. Әпсуски, униң әтрапида сиясийға арилашқан шәхсләр бар. Далай лама һөрмәткә сазавәр (сиясий) рәһбәр. Әгәр, у өз дөлити билән мунасивитини оңшиса наһайити яхши болатти" дәп тәкитлигән.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт