'Руслар қирғизистанни җәнубий осетийигә охшитип қоймақчи'

Түркийидики истратегийилик чүшәнчә институтиниң тор бетидә елан қилинған "қирғизлар немишқа қозғалди" мавзулуқ мулаһизидә аптор нурланбек мусайеф қирғизистандики вәзийәтниң тарихи арқа көрүнүшлири вә бу оюнни ойнаватқан русийиниң немә мәқсәткә йәтмәкчи болуватқанлиқи һәққидә мулаһизә йүргүзгән.
Мухбиримиз ирадә
2010.05.07
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Qirghizistan-oktichiliri-Bishkekte-namayish-inqilap-7-Aprel-305.jpg 2010 - Йили 7 - апрел күни, қирғизистанда өктичиләрниң намайишлири тоқунушқа айлинип, еғир қалаймиқанчилиқ йүз бәргән болуп, сүрәттә, намайишчилар қошуни һөкүмәт бинасиға қарап йүрүш қиливатқан көрүнүш.
AFP Photo

У алди билән, қирғизларниң тарихи вә уларниң адәтлири һәққидә қисқичә мәлумат бериш арқилиқ қирғизистандики җәнуб вә шимал айримичилиқиниң келип чиқиш мәнбәси һәққидә мәлумат бәргән. У һәр бир қирғизниң өз қәбилисини интайин яхши билидиғанлиқини, қирғизлардики дастанчилиқ мәдәнийити уларниң характеригиму зор тәсир көрсәткәнликтин, қирғизларниң еғиздин чиққан гәпкә ишинидиғанлиқини, тарихта қирғизларниң түрлүк келишимләрниң һәммисини ағзаки түзүп кәлгәнликини билдүриду.

У қирғизлардики җәнуб - шимал айримичилиқиниң тарихи сәвәблири һәққидә мундақ дәп баян қилиду:

1860 -- - Йилларда шималдики қирғиз қәбилилири сан петерсборгқа берип, чар падишаһни зиярәт қилған вә өз ихтиярлиқи билән русийиниң һакимийитини қобул қилған. Җәнублуқлар болса, қоқан ханлиқи билән бирләшкән. Қоқан ханлиридин бири болған ширәли хан уларниң ичидин чиққан. Улар йиллар бойичә рус һакимийитигә қарши уруш қилған. Руслар урушта уларни йеңәлмәй, ахири қоқан ханлиқидики муһим кишиләрниң арисиға зиддийәт селип урушта ғәлибә қилған. Руслар шундин кейинла җәнубқа кирәлигән. Қирғизистандики җәнуб - шимал айримичилиқиниң әң муһим сәвәби мана мушу.

Қирғиз тәтқиқатчи нурланбек мусаефниң мулаһизисидин қариғанда, рус һакимийити қирғизлардики қәбиличиликни өзиниң мәнпәәтигә хизмәт қилдуруп, униңдин пайдиланған. К г б ниң районға бәлгилигән сияситигә асасән, қирғизистанда шималлиқлар асаслиқ муһим орунларға қоюлуп кәлгән икән.

Тәтқиқатчи нурланбекниң қаришичә, техи пүтүнләй бир милләт вә бир миллий дөләт болушни ишқа ашуралмиған қирғизистан буниңдин кейин русийиниң тәсиригә техиму көп учрайдиған болуп, у бу һәқтә мундақ дәйду: -- әлвәттә, руслар вә башқа қошна дөләтләр қанунға һөрмәт қилидиған бир қирғизистанни көрүшни халимайду. Бу сәвәбтин, русийә һазир ахбарат вастилирини ишлитип туруп һәдәп "җәнуб вә шимал уруши"," ички уруш" , "афғанистанға охшап қелиш" вә "ешип бериватқан милләтчилик" дегәндәк уқумларни тарқитишқа башлиди. Бу идийиләрни русийә қирғизистандики дипломатлири вә алаһидә хадимлирини ишқа селип һәдәп базарға селиватиду. Қирғизистандики ахбарат вастилири һәммиси руспәрәс болғанлиқтин бундақ хәвәрләрни һәдәп ишләп, хәлқни қаттиқ тәсир астиға алмақта. Буниңдин русийиниң күтүватқан нәтиҗилириниң бири рус тилиниң қирғизистанниң рәсмий тили болуштәк орнини сақлап қелиштин ибарәттур.

Апторниң ейтишичә, рус тилиниң қирғизистанниң рәсмий тили болушини давам қилидиған - қилмайдиғанлиқи мушу қетимлиқ асасий қанун өзгиришидә қайта бәлгиләнмәкчи иди. Русийә қирғиз тилиниң рәсмий тил болушини тосаш арқилиқ қирғизларниң бир пүтүн милләт болуп шәкиллинишиниң алдини алмақчи болуватиду. У бу һәқтә" :руслар техи бир миллий дөләт болушни ишқа ашуралмиған қирғизистанниң рәсмий тилиниң немә болушиға арилишиду. Нәтиҗидә кишиләр бир милләт болуп шәкиллиништә тилниң қанчилик муһим әһмийәткә игә икәнликини унтуп кетиду" дәп баян қилиду.  

Тәтқиқатчи нурланбек қирғизистандики зиялийларниң мәнсәп дәрдигә чүшүп кәткәнликини, қирғиз зиялийлириниң қирғиз хәлқиниң дәрдини һәқиқий чүшәнмәйдиғанлиқини, бу хил әһвалниң хәлқни бундин кейинму раһәткә ериштүрмәйдиғанлиқини билдүриду. У һазир русларниң қирғизистандики пүтүн бу амилларни ишқа селиш арқилиқ қирғизистанға бир "тәқдир" бәлгиләватқанлиқини ейтип мундақ дәйду:

-- Русийә үчүн елип ейтқанда, қирғизистан һазир нормал һаләткә қайтиватиду. Чүнки уларға нисбәтән һазир қирғиз етники парчилиниш дәвригә қәдәм қойди. Әмдики қәдәм, җәнубий осетийигә охшаш, тили вә динини өзидин башқа һечким билмәйдиған, русчә сөзлишидиған, өтмүши вә келәчики ениқ болмиған вә өзигә русийисиз бир келәчәк тәсәввур қилалмайдиған бир һалға әкелиш басқучидур.

Аптор мақалисиниң хуласисидә, қирғизлардики қәбиличилик мәдәнийитиниң милләтлишиш үчүн бир тосалғу әмәсликини, буниңдин русларниң пайдилинип кәлгәнликини, һәр бир қирғизниң алди билән өзини бир қирғиз дәп қариши керәкликини оттуриға қойған. У йәнә, бақийефниң қирғизистандин кетиши билән қирғизистандики "парчилиниш бесими" ниң азаймайдиғанлиқини тәкитлигән.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.