'Ruslar qirghizistanni jenubiy osétiyige oxshitip qoymaqchi'

Türkiyidiki istratégiyilik chüshenche institutining tor bétide élan qilin'ghan "qirghizlar némishqa qozghaldi" mawzuluq mulahizide aptor nurlanbék musayéf qirghizistandiki weziyetning tarixi arqa körünüshliri we bu oyunni oynawatqan rusiyining néme meqsetke yetmekchi boluwatqanliqi heqqide mulahize yürgüzgen.
Muxbirimiz irade
2010-05-07
Share
Qirghizistan-oktichiliri-Bishkekte-namayish-inqilap-7-Aprel-305.jpg 2010 - Yili 7 - aprél küni, qirghizistanda öktichilerning namayishliri toqunushqa aylinip, éghir qalaymiqanchiliq yüz bergen bolup, sürette, namayishchilar qoshuni hökümet binasigha qarap yürüsh qiliwatqan körünüsh.
AFP Photo

U aldi bilen, qirghizlarning tarixi we ularning adetliri heqqide qisqiche melumat bérish arqiliq qirghizistandiki jenub we shimal ayrimichiliqining kélip chiqish menbesi heqqide melumat bergen. U her bir qirghizning öz qebilisini intayin yaxshi bilidighanliqini, qirghizlardiki dastanchiliq medeniyiti ularning xaraktérigimu zor tesir körsetkenliktin, qirghizlarning éghizdin chiqqan gepke ishinidighanliqini, tarixta qirghizlarning türlük kélishimlerning hemmisini aghzaki tüzüp kelgenlikini bildüridu.

U qirghizlardiki jenub - shimal ayrimichiliqining tarixi sewebliri heqqide mundaq dep bayan qilidu:

1860 -- - Yillarda shimaldiki qirghiz qebililiri san pétérsborgqa bérip, char padishahni ziyaret qilghan we öz ixtiyarliqi bilen rusiyining hakimiyitini qobul qilghan. Jenubluqlar bolsa, qoqan xanliqi bilen birleshken. Qoqan xanliridin biri bolghan shir'eli xan ularning ichidin chiqqan. Ular yillar boyiche rus hakimiyitige qarshi urush qilghan. Ruslar urushta ularni yéngelmey, axiri qoqan xanliqidiki muhim kishilerning arisigha ziddiyet sélip urushta ghelibe qilghan. Ruslar shundin kéyinla jenubqa kireligen. Qirghizistandiki jenub - shimal ayrimichiliqining eng muhim sewebi mana mushu.

Qirghiz tetqiqatchi nurlanbék musa'éfning mulahizisidin qarighanda, rus hakimiyiti qirghizlardiki qebilichilikni özining menpe'etige xizmet qildurup, uningdin paydilan'ghan. K g b ning rayon'gha belgiligen siyasitige asasen, qirghizistanda shimalliqlar asasliq muhim orunlargha qoyulup kelgen iken.

Tetqiqatchi nurlanbékning qarishiche, téxi pütünley bir millet we bir milliy dölet bolushni ishqa ashuralmighan qirghizistan buningdin kéyin rusiyining tesirige téximu köp uchraydighan bolup, u bu heqte mundaq deydu: -- elwette, ruslar we bashqa qoshna döletler qanun'gha hörmet qilidighan bir qirghizistanni körüshni xalimaydu. Bu sewebtin, rusiye hazir axbarat wastilirini ishlitip turup hedep "jenub we shimal urushi"," ichki urush" , "afghanistan'gha oxshap qélish" we "éship bériwatqan milletchilik" dégendek uqumlarni tarqitishqa bashlidi. Bu idiyilerni rusiye qirghizistandiki diplomatliri we alahide xadimlirini ishqa sélip hedep bazargha séliwatidu. Qirghizistandiki axbarat wastiliri hemmisi rusperes bolghanliqtin bundaq xewerlerni hedep ishlep, xelqni qattiq tesir astigha almaqta. Buningdin rusiyining kütüwatqan netijilirining biri rus tilining qirghizistanning resmiy tili bolushtek ornini saqlap qélishtin ibarettur.

Aptorning éytishiche, rus tilining qirghizistanning resmiy tili bolushini dawam qilidighan - qilmaydighanliqi mushu qétimliq asasiy qanun özgirishide qayta belgilenmekchi idi. Rusiye qirghiz tilining resmiy til bolushini tosash arqiliq qirghizlarning bir pütün millet bolup shekillinishining aldini almaqchi boluwatidu. U bu heqte" :ruslar téxi bir milliy dölet bolushni ishqa ashuralmighan qirghizistanning resmiy tilining néme bolushigha arilishidu. Netijide kishiler bir millet bolup shekillinishte tilning qanchilik muhim ehmiyetke ige ikenlikini untup kétidu" dep bayan qilidu.  

Tetqiqatchi nurlanbék qirghizistandiki ziyaliylarning mensep derdige chüshüp ketkenlikini, qirghiz ziyaliylirining qirghiz xelqining derdini heqiqiy chüshenmeydighanliqini, bu xil ehwalning xelqni bundin kéyinmu rahetke érishtürmeydighanliqini bildüridu. U hazir ruslarning qirghizistandiki pütün bu amillarni ishqa sélish arqiliq qirghizistan'gha bir "teqdir" belgilewatqanliqini éytip mundaq deydu:

-- Rusiye üchün élip éytqanda, qirghizistan hazir normal haletke qaytiwatidu. Chünki ulargha nisbeten hazir qirghiz étniki parchilinish dewrige qedem qoydi. Emdiki qedem, jenubiy osétiyige oxshash, tili we dinini özidin bashqa héchkim bilmeydighan, rusche sözlishidighan, ötmüshi we kélechiki éniq bolmighan we özige rusiyisiz bir kélechek tesewwur qilalmaydighan bir halgha ekélish basquchidur.

Aptor maqalisining xulasiside, qirghizlardiki qebilichilik medeniyitining milletlishish üchün bir tosalghu emeslikini, buningdin ruslarning paydilinip kelgenlikini, her bir qirghizning aldi bilen özini bir qirghiz dep qarishi kéreklikini otturigha qoyghan. U yene, baqiyéfning qirghizistandin kétishi bilen qirghizistandiki "parchilinish bésimi" ning azaymaydighanliqini tekitligen.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet