Saxta sha'ir qemer we "Shinjang arxé'ologiyesi" diki reswachiliq (3)

Saxta sha'ir "Qemer" ning shé'irlirida ishlitilgen xitayche sözler, xet uslubi, ilgiri sürülgen idiye we mezmun hemde qeghezning qedimiylik derijisi qatarliq nurghun tereplerdiki gumanliq nuqtilar yang lyenning maqalisi élan qilinish bilen bir - birlep otturigha chiqidu.
Ixtiyari muxbirimiz qutlan
2012-09-28
Share
shair-qemer-305.png Xitayda 1970 - yillarning bashlirida otturigha chiqqan saxta yadikarliq - "Qemer shé'irliri"
RFA/Qutlan


Shundaq qilip bir mehel xitay ilim saheside qiziq nuqtigha aylan'ghan sirliq sha'ir "Qemer" ning saxta niqabi échilishqa bashlaydu. Öz dewridiki siyasiy éhtiyaj tüpeylidin tuyuqsizla kötürülüp chiqqan bu saxta mehsulatning ilmiy asasini sürüshtürüpmu qoymighan xitay penler akadémiyesi hemde uning yüzligen ilmiy xadimliri "Qemer" setchilikidin qattiq reswa bolup, jawab bergili bolmaydighan nurghun qiyin so'allargha duch kélidu:

Xitay xétini addiylashturush ishi maw zédung hökümranliq qiliwatqan 1950 - yillarda bashlan'ghan tursa, tang dewride ötken atalmish Uyghur sha'iri "Qemer" qandaqlarche öz shé'irlirida addilashturulghan xitay xetlirini ishlitidu?

Gerche "Xen milliti" dégen söz xen sulalisidin kéyin meydan'gha kelgen dep qaralsimu, lékin uning xitay millitining nami süpitide ishlitilishi ming dewridin kéyin, téximu éniq éytqanda yéqinqi zamandiki ish tursa, tang dewride yashighan "Qemer" qandaq qilip "Ezeldinla xenzular méning ustazim" dep jar salidu?

Uyghurlar 10 - esirning ikkinchi yérimidin bashlap islam dinini qobul qilishqa bashlighan. Uyghur élining cherchen, charqiliq, turpan, qumul qatarliq sherqiy böleklirining islamlishishi shuningdin kéyinki birnechche yüz yillargha sozulidighan tursa, 9 - esirning bashlirida buddizim muhitida yashighan Uyghur sha'iri "Qemer" qandaqlarche islam puriqi qoyuq bolghan erebche isim ishlitidu?

"Qemer shé'irliri" chaghatay Uyghur yéziqida xet yézilghan xoten qeghizining arqa yüzige yézilghan. Hemmige ayanki, "Chaghatay" nami bilen atalghan ottura esir Uyghur - türkiy til yéziqi 13 - esirning axiriliridin 20 - esirning bashlirighiche ishlitilgen tursa, tang dewride yashighan "Qemer" qandaq qilip chaghatay Uyghur yéziqida xet yézilghan xoten qeghizining arqa yüzige xitay tilida shé'ir yazidu?

Li bey, du fu, bey jüyi qatarliq tang dewride ötken xitay sha'irliri gerche bügünki künde xitayning eng dangliq kilassik edipliri süpitide qaralsimu, lékin öz dewride ular bügünkidek tonulmighan, shé'irlirimu tang dewride seddichinning sirtigha tarqilish mumkinchiliki bolmighan. Uning üstige "Qemer" yashighan 9 - esirde tübütler xéshi karidorini ishghal qilip tang sulalisi bilen atalmish "Gherbiy diyar" otturisidiki alaqini uzun zamanlar üzüp tashlighan. Shundaqken, xitay yurtliridin nechche ming kilométir yiraqliqtiki mirende yashighan "Qemer" qandaqlarche özi bilen zamandash bolghan li bey, du fularning shé'irlirigha choqunup, bey jüyining "Kömür satquchi boway" namliq shé'irini köchürüp chiqidu?

Déng shiyawpingning islahati bilen öz ishikini dunyagha échiwetkili on nechche yillar bolghan xitayda bu so'allar yenila jawabsiz qalidu. Saxta sha'ir "Qemer" ni hayajanliq ibariler bilen maxtap "Meshhur kilassiklar" töridin orun aldurghan go moro ependimu "Qemer" setchiliki pash bolup, ilim - penning polattek pakitliri aldida reswa bolghuche, öz izzitim bilen baldurraq kétiwalay dégendek 1978 - yili u dunyagha seper qilidu. Yang zéngshindin tartip taki kompartiye hökümranliq qilghan dewrgiche türlük emeller bilen tartuqlinip etiwarlinip kelgen burhan shehidi qérip bir puti görge sanggilighan minutlardimu özining "Qemer shé'irliri"gha atap yazghan béghishlima we hayajanliq maqaliliridin towa qilmaydu.

Yang lyenning maqalisi élan qilin'ghandin kéyin xitayda "Qemer shé'irliri" din qozghalghan zilzile we hayajanliq keypiyat asta - asta peskoygha chüshüshke bashlaydu. Reswachiliq bilen netijilen'gen bu siyasiy oyunning pilanlighuchiliri we ijrachilirimu emdilikte özlirini daldigha élishqa kirishidu.

Yang lyenning iz qoghlap tekshürüshi netijiside bu oyunning ijrachiliri 1990 - yilining axirilirigha kelgende chuwulup chiqidu. Karbon 14 arqiliq "Qemer shé'irliri" yézilghan xoten qeghizini analiz qilish netijiside uning 17 - esirdin kéyinki dewrge toghra kélidighan qeghez ikenliki éniqlinidu. Puchurka tonush téxnikisi arqiliq bu saxta wesiqining 1960 - yillarning bashlirida Uyghur aptonom rayonluq muzéyda xizmet qilghan S famililik xitay teripidin tang shé'irlirining uslubigha teqlid qilinip köchürülgenliki melum bolidu. Yang lyen S famililik bilen qayta - qayta sözlishish arqiliq axiri uning 1960 - yillarning bashlirida aptonom rayonluq muzéyning ilmiy xadimi bolup ishligen L famililik xitayning tapshuruqi bilen "Qemer shé'irliri" ni köchürüp bergenliki heqqidiki yazma iqrarini qolgha keltüridu. Wahalenki, bu sirliq oyunning yip uchi emdila tépilghan bir peytte, L famililik xitayning "Aghriq" sewebidin ölgenlik xewiri yétip kélidu. Shuning bilen bu bu "Délo" ning yip uchi pütünley üzülüp qalidu.

S Famililik öz waqtida aptonom rayonluq muzéyning ilmi xadimi L famililik xitayning tapshuruqi we biwasite körsetmisi boyiche bu ishni qilghan bolsa, undaqta L famililikning keynide kimler bar? buninggha yang lyenmu jawab tapalmaydu. Belkim jawabni bilgen bolsimu ashkarilashqa jür'et qilalmighandu! u öz maqalisining yéshimide L famililikning menching sulalisi zamanida Uyghur élige kelgen xitay herbiy emeldarining pushti ilenlikini, Uyghurlarning tarix we medeniyitidin melum derijide xewiri bar uniwérsitét püttürgen xitayliqini hemde 1960 - yillarda siyasiy xizmet körsitip yoqirigha ösüsh üchün bu ishni qilghanliqini tekitleydu. Emma u L famililikning arqisida kimlerning barliqini, buning adettiki bir shexsning hoquq we emel üchün emes, belki melum bir guruhning siyasiy éhtiyaj üchün mexpiy pilanlighan oyuni bolushi mumkinliki heqqide süküt qilidu.

Qimmetlik radi'o anglighuchilar! xitayda saxta sha'ir "Qemer" ning siyasiy éhtiyaj sewebidin sehnige chiqirilghanliqi hemde axiriqi hésabta ilmiy pakitlarning qistishi bilen chawisi chitqa yéyilip reswachiliqqa qalghanliqi bizge achchiq bir heqiqetni hés qildurmaqta. Öz tarixini özi yézish hoquqidin mehrum qalghan Uyghur wetinide yene qanchilighan "Yasalma" yadikarliqlar we siyasiy tiyatirlar özining ich yüzini yoshurup yatidighandu?!...

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet