Shangxey hemkarliq teshkilati xelq'ara kishilik hoquq ölchimige hörmet qilishi kérek


2006.06.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shht-200.jpg
Shangxey hemkarliq teshklilatigha eza döletler rehberliri 15 – iyun küni shangxeyde yighinda. AFP

Merkizi nyu - yorktiki kishilik hoquqni közitish teshkilati, shangxey hemkarliq teshkilatidiki rusiye, xitay, qazaqistan, özbékistan, qirghizistan, tajikistan qatarliq 6 dölet bashliqlar yighinining 15 ‏- iyun küni shangxeyde ötküzülidighanliqi munasiwiti bilen charshenbe küni élan qilghan bayanatida, shangxey hemkarliq teshkilatidiki döletler térrorluqqa qarshi turushni muzakire qilghanda xelq'ara kishilik hoquq ölchemlirige hörmet qilishi kérek, dep körsetti.

Bezi döletler memliket ichidiki ökchilerni térrorluqqa chatmaqta

Bayanatta eskertishiche, "shangxey hemkarliq teshkilatidiki döletlerning kishilerni dölitige qayturush, mejburiy ötküzüwélish, ölüm jazasini yenggillik bilen yolgha qoyush, térror gumandarliri, diniy öktichiler, az sanliq milletler we oxshimighan köz qarashtiki terepsiz tinch kishilerge mu'amile qilish xatirisi alahide endishe yaratmaqta" iken.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining térror we térrorluqqa qarshi turush programmisi mudiri jo'an mariner, "shangxey hemkarliq teshkilatidiki bezi döletler memliket ichidiki ökchilerni térrorluqqa chatmaqta we uni bahane süpitide qollanmaqta. Rayon xaraktérlik hemkarliqlar térrorchiliqni meghlup qilishta muhim rol oynisimu, lékin bu teshkilattiki döletlerning nahayiti qopal heriketlerni élip bériwatqanliqidin endishe qilishimizgha yéterlik pakitlar bar" deydu.

Shangxey hemkarliq teshkilatining peyshenbe küni bashlinidighan bashliqlar yighini mezkur organ qurulghandin tartip hazirghiche 10 yil mabeynide ötküzülgen eng muhim yighini bolup qélishi mumkin. Térrorluq, yighinning küntertipidiki muhim muzakire témilirining biri.

Rusiyining mu'awin tashqi ishlar ministiri aléksandir aléksiyéw, bu qétimqi yighinda eza döletler chégra halqighan "térrorchiliq, bölgünchilik we diniy esebiylik pa'aliyiti" ge qarshi turushni nishan qilghan kélishim imzalaydighanliqini bildürdi. Uning eskertishiche, eza döletler musteqilchi Uyghur teshkilatlirini öz ichige alghan bölgünchi, diniy esebiy we térrorchi teshkilatlargha da'ir uchur ambiri qurushni pilanlimaqta iken.

Merkizi myunxéndiki dunya Uyghur qurultiyi, kishilik hoquqni közitish teshkilatining bayanatini qarshi élish bilen birge shangxey hemkarliq teshkilatining herikiti özliride endishe qozghawatqanliqini bildürdi.

Xitay 'térrorchiliqqa qarshi turush' pilanini Uyghurlarni rehimsizlerche basturushqa ishletmekte

Ötkenki bir qanche yil jeryanida élip bérilghan bir qanche qétimliq atalmish 3 xil küchler ‏- térrorchiliq, bölgünchilik we diniy esebiylikke qarshi turush herikiti, keng kölemlik xalighanche tutqun qilish, diniy ibadet yerlirini taqash, en'eniwiy diniy pa'aliyetlerni basturush,minglighan kishilerning qopalliq bilen türmige tashlinish yaki adaletsizlerche we da'im edliye tertipige uyghun bolmighan usullar bilen ölüm jazasigha höküm qilinishni keltürüp chiqardi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati charshenbe künki bayanatida shangxey hemkarliq teshkilatidiki döletlerni " térrorluqqa qarshi turush nami astida kishilik hoquqni we insanperwerlik qanunlirini éghir derijide depsende qilmaqta "dep eyibligen. "Junggo 'térrorchiliqqa qarshi turush' pilanini Uyghurlarni rehimsizlerche basturushqa ishletmekte, dep tekitligen kishilik hoquqni közitish teshkilati, "ötkenki bir qanche yil jeryanida élip bérilghan bir qanche qétimliq atalmish 3 xil küchler ‏- térrorchiliq, bölgünchilik we diniy esebiylikke qarshi turush herikiti, keng kölemlik xalighanche tutqun qilish, diniy ibadet yerlirini taqash, en'eniwiy diniy pa'aliyetlerni basturush,minglighan kishilerning qopalliq bilen türmige tashlinish yaki adaletsizlerche we da'im edliye tertipige uyghun bolmighan usullar bilen ölüm jazasigha höküm qilinishni keltürüp chiqardi "deydu. 1996 ‏- Yili qurulghan shangxey kélishimidiki 5 dölet asasida teshkil qilin'ghan bu organ'gha özbékistan 2001 ‏- yili qobul qilindi we hindistan, iran, mongghuliye we pakistanlargha közetküchi dölet shtati bérildi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati, 2002 ‏- yili özbékistan paytexti tashkent shehiride térrorluqqa qarshi turush merkizi qurghan shangxey hemkarliq teshkilatini, xitayning Uyghurlargha qarshi kürishini xelq'aragha qobul qildurush we ularni xelq'ara islam térrorchiliqi bilen baghlap chüshendürüshke yardemchi boldi, dep eyibligen.

Xitayning bésimi bilen mezkur teshkilattiki döletler Uyghur öktichilirini xitaygha qayturmaqta

Bayanatta "béyjing uzundin béri terepsiz diniy we siyasiy pa'aliyetlerni ' bölgünchilik’ " bilen oxshash orun'gha qoyup kelgen bolsimu, lékin shinjangdiki oxshimighan pikirlerni héchqachan térrorchiliqqa baghlap baqmighan idi" deydu.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining eskertishiche, shangxey hemkarliq teshkilatigha eza ottura asiyadiki bezi döletler béyjingning telipi boyiche bu döletlerdiki musteqilchi Uyghur teshkilatlirini ünümlük türde cheklep, xitaylar tutush buyruqi élan qilghan musapirlarni mejburiy qayturghan we beziler qayturulghandin kéyin ölüm jazasigha höküm qilin'ghan.

Bayanatta "gerche junggo bu kishilerni zorawanliq herikiti we 'bölgünchilik idiyisini' dawamlashturmaqta, dep eyiblisimu, lékin atalmish bu térrorchi küchlerning pa'aliyitige da'ir tepsiliy ehwallarni élan qilip baqmidi" dep körsetti. " Biz bu heriketning toxtitilishini we bashqilargha téngilmasliqini ümid qilimiz " dep tekitligen kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya bölümining mu'awin mes'uli sofiye richardson, "junggo térrorchiliqqa qarshi turush nami astida siyasiy, diniy we musteqilliq hoquqini tinch yollar bilen ipadileshke urun'ghan kishilerni basturushni kücheytmekte" deydu. (Erkin)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.