Sinan ogan ependi: sherqiy türkistan mesilisi türkiyining milliy mesilisi

Xitay bash ministiri wén jyabawning bu qétimliq türkiye ziyaritide xitayning türkiye bilen bolghan munasiwitini küchlendürüshke tirishishi we buning türkiyidiki Uyghur mesilisige bolghan tesiri heqqide mutexessisler oxshimighan köz qarashlarni otturigha qoyushmaqta.
Muxbirimiz irade
2010-10-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Sürette, türkiye xelqara istiratégiye tetqiqat merkizining bashliqi sinan ogan ependi.
Sürette, türkiye xelqara istiratégiye tetqiqat merkizining bashliqi sinan ogan ependi.
RFA Photo / Erkin Tarim

Biz aldinqi programmimizda türkiyidiki sabiq dölet re'isi exet endijan ependini ziyaret qilghan iduq. U ziyaritimizde türkiye - xitay munasiwetlirining bundin kéyin iqtisadiy jehette tereqqiy qilidighanliqini, buning türkiyining dölet menpe'eti üchün paydiliq ikenlikini éytqan. Emma u yene, türkiyining waqti kelgende türkiyidiki jama'et pikrining béismi netijiside yenila Uyghurlargha ige chiqidighanliqini, xitaygha qarshi öz pikrini bayan qilidighanliqini eskertip ötken idi.

Türkler bilen Uyghurlarning qérindash, dindash bolushi we ikki milletning tarixtin buyan qoyuq munasiwet ornitip kelgenliki qatarliq nurghun amillar türkiyini Uyghurlarning könglide alahide orun'gha ige qilip kelgen bolsa kérek.

Uning üstige türkiye Uyghur jama'iti eng köp olturaqlashqan we shundaqla Uyghurlarning milliy pa'aliyetlirimu bir qeder küchlük bolghan bir dölet. Shunga türkiye meyli Uyghurlar bolsun we Uyghurlarni idare qilip kéliwatqan xitay üchün bolsun muhim bir dölet bayqalmaqta. Del mushundaq bolghanliqtin türkiyining xitay bilen bolghan munasiwetliri herwaqit Uyghur xelqi eng köngül bölidighan, we sezgürlük bilen mu'amile qilidighan mesile bolup kelgen.

Yéqinda xitay bash ministiri wén jyabawning türkiyige élip barghan ziyariti 5 - iyul weqesidin buyanqi türkiyige élip barghan tunji ziyariti bolushimu bu ziyaretni téximu muhim qiliwetti. Türkiyide we shundaqla Uyghurlar arisida bolsun, bu ziyaret alahide qiziqish qozghidi. Shunga biz ikki dölet munasiwetlirining tereqqiyati heqqide köz qarashlirini élish üchün türkiye xelq'ara istiratégiye tetqiqat merkizining bashliqi sinan ogan ependi bilen bu heqte söhbet élip barduq.

U bu mesilige bolghan köz qarishi üstide toxtilip, aldi bilen ikki döletning menpe'etliri we istratégiyilik shériklik mesilisi üstide öz köz qarishini bayan qildi.

- Türkiye bilen xitay arisidiki iqtisadiy munasiwetlerning tereqqi qilduruluwatqanliqini körüp turuptimiz. Emma, men bu ikki döletning istratégiyilik shérik bolalaydighanliqigha anche ishenmeymen. Chünki, türkiye bilen xitay eslide tijariy sahede bir - birige reqib. Türkiye ishlepchiqarghan malni xitaymu ishlepchiqiridu, xitay ishlepchiqarghanni türkiyimu ishlepchiqiridu. Uning üstige her ikki döletning oxshash jughrapiyide menpe'eti bar. Xitayning ottura asiya, kaspi déngizida menpe'eti bar. Türkiyiningmu shundaq. Shunga bundaq bir ikki döletning istratégiyilik shérik bolush éhtimali menche bolghanda intayin az. Xitay bash ministiri bu qétim kélip türkiye bolghan munasiwetlerni yaxshilash toghrisida söz qildi. Türkiye 5 - iyul ürümchi weqeside xitaygha qarshi intayin éghir sözlerni qilghan tursa, bu sözler qandaq bolup bundaq ittik untulup kétidu. Aridin shunche uzun waqit ötüp kettimu?

Sinan ogan ependi sözide xitay re'isi wén jyabawning "térrorgha qarshi ortaq küresh" dégen sözi üstide toxtaldi. U ikki döletning bu sözge bolghan perqliq chüshenchisining barliqini éytti.

Sinan ogan ependi: "türkiyidiki p k k térror mesilisi intayin jiddiy bir mesile. Türkiye uzundin béri térrorning ziyinigha uchrap kéliwatqan bir dölet. Emma bu, xitay bilen türkiye arisida térror mesiliside ortaqliq barliqini körsitip bermeydu. Chünki xitay bolsa sherqiy türkistandiki pa'aliyetlerni térror pa'aliyiti dep ataydu. Lékin türkiye sherqiy türkistan mesilisige térror közi bilen qariyalmaydu. Chünki türkiye u yerdiki mesilini oxshash bir jan, bir qan, bir yiltiz, bir dindin kelgen qérindashlirining mesilisi dep hésablaydu. Yeni, ikki dölet bir mesilige oxshimighan nuqtidin qaraydu. Gerche bu xil perqliq köz qarash wén jyabawning bu qétimqi ziyaritide bek otturigha chiqip ketmigen bolsimu, emma bu bir heqiqet. Bu shundaq bolup kelgen, bundin kéyinmu shundaq bolushi kérek," dédi.

Sinan ogan ependi bu qétimliq uchrishishta Uyghur mesilisining choqum kün tertipke kelgenlikini éytti. U mundaq dédi: "elwette étik ishiklerning arqisida némiler déyilgenlikini biz bilelmeymiz. Peqet shu metbu'atlarda yer alghan xewerlerge qarap turup baha béreleymiz. Lékin menche xitay bilen türkiye arisida Uyghur mesilisi choqum kün tertipke keldi. Lékin ikki terep mesilige perqliq qarighanliqtin, ortaq bir noxta hasil qilalmighan gep. Shunga ikki terep axbarat élan qilish yighinidimu bu heqte héchqandaq éghiz achmidi."

Sinan ogan ependi sözining axirida ikki dölet munasiwetlirining bundin kéyinki yönilishi we türkiyining Uyghur mesilisidiki meydani heqqide öz köz qarishini mundaq ipadilidi: "türkiye bilen xitayning munasiwiti hazir xuddi tereqqiy qiliwatqandek körüniwatidu. Emma, men bu ikki döletning munasiwitining istiratégiyilik shériklikke qarap ilgirileydighanliqigha ishenmeymen. Chünki türkiye bilen xitay bir - birige riqabetchi dölet. Ottura asiyadiki néfitqa türkiyimu ige bolushni arzu qilidu, xitay bolsa türkmenistanning néfitini alliqachan xitaygha toshushqa bashlidi. Yeni, türkiye bilen xitayning menpe'eti bir - biri bilen maslishish emes, eksiche bir - biri bilen zitlishish ichide. Menpe'eti bir - birige bundaq zit bolghan ikki döletning istiratégiyilik ortaq bolushi mumkin emes. Xitay sherqiy türkistan mesilisini kün tertiptin yoqitish üchün türkiyige iqtisadiy jehettin menpe'et bérishke tirishsimu, türkiyining buninggha aldirap ishinip ketmeydighanliqigha ishinimen. Türkiyimu hem ishenmesliki kérek. Chünki sherqiy türkistan mesilisi türkiye üchün 500 milyon dollargha, bir milyard dollargha yaki iqtisadiy munasiwetlerge qurban qiliwétidighan bir mesile emes. Bu bir milliy mesile. Xitay bilen qanchilik derijide iqtisadiy hemkarliqingiz bolsun, xitay sizge qanchilik menpe'et berse bersun, sherqiy türkistandiki mesililerge biz közimizni yumiwalalmaymiz."

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Toluq bet