Shwétsiye, xitayning adil hékimjanning panahliq ishigha qol tiqqanliqini ashkarilidi

Yéqinda shwétsiyining bir yuqiri sot mehkimisi sabiq güentanamo tutquni adil hékimjanning panahliq délosi üstidin hüküm chiqirip, töwen sotning adilgha panahliq bérish toghrisidiki qararini toghra dep élan qilghan.
Muxbirimiz erkin
2009-05-14
Share
Adil-Hekim-Adwukati-Shiwetsiye-305 Sürette, adil hékimjan we adwokati Sten De Geer ependi sottiki ghelibisidin kéyin birge.
www.csmonitor.com Din élindi. Süretning neshir hoquqi www.csmonitor.com Da.

Köchmenler idarisining adilgha panahliq bérishni bikar qilish heqqidiki erzini ret qilghan idi. Emdi shwétsiye tashqi ishlar ministirliqi shwétsiyidiki xitay elchixanisining adilgha panahliq bérish ishlirigha ariliship, shwétsiye da'irilirige bésim ishletkenlikige da'ir mexpiy höjjetlerni élan qildi.
 
Shwétsiye tashqi ishlar ministirliqi shwétsiyidiki xitay elchixanisining sabiq güentanamo tutqunliridin adil hékimjanning shwétsiyide panahliq tilesh ishlirigha ariliship, adilgha panahliq bérishni tosighanliqi, shwétsiye hökümitige diplomatik bésim ishletkenlikige a'it mexpiy höjjetlerni élan qilghan.

Yawropa ittipaqining kishilik hoquq komisari: "xitayning bésimi, güentanamodiki bashqa Uyghurlarni shundaqla albaniyidiki qalghan 4 Uyghurni qoghdap, ularni xitaygha qayturup bérishning aldini élish kéreklikini namayen qildi."

Shwétsiye tashqi ishlar ministirliqining mezkur esletmiside xitay elchixanisi adil hékimjanning panahliq ishlirida shwétsiye tashqi ishlar ministirliqi bilen alaqiliship, shwétsiye da'irilirining adilgha wiza bergenliki we adilning panahliq telipi qobul qilin'ghanliqidin "qattiq narazi" bolghanliqini, chünki xitayning adilni "térrorchi" hésablaydighanliqini we shwétsiyining "bir térrorchi" gha tutqan bu mu'amilisini "chüshenmek mumkin emes" dep qarighanliqini qeyt qilghan.

Amérika "xristyan ilmiy risalisi" gézitining bu heqtiki bir xeweride, bu esletme toghrisida toxtilip, bu esletmilerde xitay elchixanisi bilen shwétsiye tashqi ishlar ministirliqi arisidiki alaqining tepsiliy jeryanini, xitayning bashqilargha ülge bolush mumkinchiliki bar bu délogha arilashqanliqini we bésimni kücheytkenlikige a'it xatiriler barliqini ilgiri sürgen.
 
Xewerlerge qarighanda, adil hékimjanning shwétsiyilik adwokati stéyn déyaér xitay elchixanisi bilen‏ shwétsye tashqi ishlar ministirliqi arisidiki alaqige da'ir bu esletmini shwétsiye uchur erkinlik qanunigha asasen qolgha chüshürgen. Stéyn diyaér, radi'omizgha bergen mezkur weqe toghrisidiki bayanatida mundaq deydu":men tashqi ishlar ishxanisigha xet yézip, eger xitay elchixanisi tashqi ishlar ishxanisi bilen adilning dilosi toghrisida alaqilashqan bolsa bu heqtiki uchurlar bilen teminleshni telep qildim. Lékin ular mexpiyetlik qanunigha tayinip, méning su'alimgha jawab bérishni ret qildi. Chünki ular bu uchur ashkarilansa, buning shwétsiye - xitay munaswitige dexli‏ - teruz yetküzidighanliqini seweb qilip körsetti. Bu jeryanda shwétsiyidiki bezi chong metbu'atlar xitay elchixanisigha téléfon qilip, ularning shwétsiye tashqi ishlar ishxanisi bilen adilning mesilisi toghrisida alaqilashqan yaki alaqilashmighanliqini sorighan. Elchixana özlirining tashqi ishlar ishxanisi bilen alaqilashqanliqini étirap qilghan."

Stéyn diyaér, shwétsiye tashqiy ishlar ishxanisining bu ehwalda xitay elchixanisi bilen bolghan alaqilerdiki adilgha munasiwetlik höjjetlerni élan qilishqa mejbur bolghanliqini bildürdi.

U, yuqiri sot mehkimisige ewetken mezkur délo heqqidiki erzide shwétsiye hökümiti xitay elchixanisining bésimi astida qalghanliqini, hökümetning xitay - shwétsiye munasiwitini közde tutup, adilgha panahliq bérishni ret qilghanliqini, lékin bu adilning qanundiki hoquqigha dexli yetküzgenlikini otturigha qoyghan.

Stéyn diyaér, xitay elchixanisining shwétsiye tashqi ishlar da'irilirige töwendiki teleplerde bolghanliqini bildürdi. Stéyn diyaér mundaq deydu": ular shwétsiye tashqi ishlar ishxanisigha adil hékimjan bolsa bir térrorchi. U junggogha qayturulup sotlinishi kérek, dégen. Ular yene shwétsiye qandaq qilip bir térrorchining shwétsiyige kélip ziyaret qilishigha wiza berdi ? shuningdek yene, uning panahlinishigha yol qoyidu. Biz buni chüshenmeymiz, dégen."

Adil hékimjan 2007 ‏ - yili shwétsiyige kelgen idi. Shwétsiye köchmenler idarisi deslepki sotta adilning erzini ret qilidu. Lékin u qarargha ishenmey sot mehkimisige erz qilidu. Dalarnadiki bir sot mehkimisi köchmenler idarisining qararini ret qilip, adilgha shwétsiyide panahlinish hoquqi bergen. Yuqiri sot uning bu hoquqini mu'eyyenleshtürgen idi.

Adil hékimjan radi'omizgha bergen bayanatida bu heqtiki mesililerni chüshendürdi.

"Xristyan ilmiy risalisi" géziti höjjetlerning biride shwtsiye tashqi ishlar ishxanisi xitay bölümi mes'ulining mundaq yazghanliqini qeyt qilidu. "Xitayning stokholimdiki elchixanisi shwétsiye tashqi ishlar ishxanisi bilen bir qanche qétim alaqilashti. Adilning dilosi shundaqla eger güentanamo lagiri taqalsa shwétsiyining bu yerdiki her qandaq Uyghurni qobul qilishigha munasiwetlik so'allarni soridi."
  
Shwétsiyidiki xitay elchixanisi adilning dilosida shwétlargha bésim ishletkenlikini ret qilip, güentanamoning taqilishigha tosalghu boluwatqanliqigha da'ir tenqidlerni " exmiqaniliqtur" dep eyibligen. Shwétsiyidiki xitay elchixanisining axbarat emeldari jaw lulu " xristyan ilmiy risalisi" gézitige bergen bayanatida mundaq deydu ":atalmish junggoning bésimi güentanamoning taqilishigha tosalghu peyda qildi, dégenlik exmiqaniliqtur. Biz éytip kéliwatimiz, Uyghur térrorchi gumandarlar junggogha qayturulup, adilane sotlinishi kérek."

Lékin adil hékimjanning adwokati stéyn déyaér xitayning adil hékimjan heqqidiki eyiblishini ret qilip, Uyghur tutqunlar xitaygha qayturulsa ularni adilane sotlinidu, dep qarimaydighanliqini bildürdi. U, "men elwette ularni adilane sotlinidu, dep qarimaymen. Méningche, ular Uyghurlarni xata basturuwatidu. Hetta tinch namayishlarni nahayiti qebih wastilar bilen basturidu. Uyghurlarning xitayda adilene sotlinishigha ishinish mumkin emes," dep körsetti.

Adil hékimjanning éytishigha qarighanda, xitay elchixanisi shwétsiyining adilni xitaygha qayturmaydighanliqini nezerde tutup, uni albaniyige qayturuwishni telep qilghan. Amérika hökümiti 2005 ‏ - yili adil hékimjan we uning 4 neper hemrahini albaniyige yötkigen, adil shwétsiyige albaniyidin kelgen idi. U, güentanamo dilosi shimaliy yawropa elliride Uyghur mesilisini qashap, xitay elchixanisini nahayti bi'aram qilghanliqini, eger u albaniyige qayturulsa bu ishning daghdughisi bésilidu, dep qarighanliqini bildürdi.

Lékin "xristyan ilmiy risalisi" gézitining charshenbe künki xewiride, xitayning güentanamodiki Uyghurlarni qobul qilmasliqni telep qilip, yawropa ellirige bergen agahlandurushi ijabiy ünüm bermigenlikini, belki bu yawropa emeldarlirida güentanamodiki Uyghurlarni qoghdash lazim, dégen tuyghuni kücheytkenlikini ilgiri sürgen.

Yawropa ittipaqining kishilik hoquq komisari tomas hammirbérg " xristyan ilmiy risalisi" gézitige bergen bayanatida mundaq dégen: "xitayning bésimi, güentanamodiki bashqa Uyghurlarni shundaqla albaniyidiki qalghan 4 Uyghurni qoghdap, ularni xitaygha qayturup bérishning aldini élish kéreklikini namayen qildi."



Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet