Шиветсийәдә сақлиниватқан қәшқәр басма материяллири

Шивет миссонерлири қәшқәрдә шу дәвирниң илғар техникисидики басма завутини қуруп чиқиштин илгири шәрқи түркистанда бирму басма завути йоқ болуп, китаплар қолда йезилип вә көчүрүлүп әсли оргинали буйичә сетилатти.
Мухбиримиз йалқун
2009-07-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Туркийидә сақлиниватқан " диван луғәт турки " ниң әң кона нусхиси.
Туркийидә сақлиниватқан " диван луғәт турки " ниң әң кона нусхиси.
RFA Photo / Erkin Tarim

Наһайти аз сандики таш мәтбә буюмлири ташкәнт,сәмәрқәнт вә бухаралардин импорт қилинип базарларда селитатти.

Шиветсийә миссонерлириниң қәшқәрдики базисида хзмәт қилған лунд университетиниң дотсенти гостав ракет бир материялда бу һәқтә тохтилип мундақ дәйду: "шәрқи түркистанда кишиләр оқуғидәк түзүкирәк китаб йоқ иди, китаб һесабланғанларниң һәммиси қолда йезилған язмилар иди, бу йәрдә бирәр гезитниң болушини тәсәвур қилиш әсла мумкин әмәс иди. Чүнки бу йәрдә китаб басқидәк таш мәтбә техникисиму йоқ иди."

Бир қетим нурахун исимлиқ бир шәрқи туркистанлиқ таш мәтбә завути қуруш үчүн һиндистандин таш мәтбә материяллирини елип килиду вә қәшқәрдә икки китаб басиду, бирақ басқан китабиниң сүпити бәк начар болғанлиқи үчүн һиндистанға йәнә техника өгәнгили китиду. У һисндистандин қайтип килип йәнә икки китаб басиду, бу китаби бурунқидин яхши болиду, бирақ тәннәрқи бәк қиммәт болуп кәткәшкә иқтисади җәһәттә өзини оңшашқа қурби йәтмәй намратлишип кесәл болуп ,азап билән өлүп китиду."

Мушундақ бир әһвалда шивет миссонерлири қәшқәрдә бир басма завути қурушни қара қилиду. Уларниң басма завути әслиһәлири 1910 - йили тамамлинип, 1912 - йили рәсмий ишқа киришиду. Қәшқәрдики бу басмахана таки 1938 - йили шивет миссонерлири қәшқәрдин айрилғичә хизмәт қилиду.

Уйғуршунас гуннар ярриң шивет мессонерлар басма завутиниң төһпилирини йиғинчақлап мундақ дегән иди: "қәшқәрдики басма завути бир тәрәптин шәрқи түркистанлиқ яш язғучи вә нәширият - басма хадимлириниң тәрбийилинишигә түрткә болса , йәнә бир тәрәптин шәрқи түркистан инқилаби һөкүмитиниң хизмәтлиригиму көп мәнпәт йәткүзди."

Уларниң бу 26 йил җәрянида ишлигән хизмәтлири бир һәқиқәт болуп, уйғурларниң өз - өзини тонушиға вә ташқи дуняни чүшинишигә түрткә болған. Бу материяллар бүгүнки күндә " қәшқәр басма буюмлири " дегән нам билән шиветсийиниң һәр хил архипханилирида қиммәтлик материяллар сүпитидә сақлиниватқан болуп , уйғурларниң 20 - әсирниң башлиридики тарихи реаллиқини, сиясий өзгиришләрни , мәдәни вә мәнивий қияпитини йорутуп бериштә кам тепилидиған қиммәтлик материяллар һесаблиниду. Қәшқәр басма материяллири дегән нам билән атиливатқан бу материялларни басқан шивет миссонерлириниң басма завути дәсләптә қурулғанда диний китабларни бесишни мәқсәт қилип қурулған болсиму, әмма кийинчә буниң билән тохтап қалмиған.

Улар кейинчә басма завутида бесилидиған материялларниң мәзмун даирисини кеңәйткән болуп, буни түрләргә айриғанда төвәндикидәк бир қанчә түрлүк мәзмунни өз ичигә алиду.

1. Хас диний басмилар . Бу инҗил вә инҗилгә мунасивәтлик диний һекайиләрни өз ичигә алиду.

2. Дәрслик китаблар. Дәрсилик китабларниң көпинчиси шиветсийә башланғуч мәктәплири вә чоңлар маарипида қоллиниватқан дәрсликләрниң нусқилириға асасән шәрқи түркистанниң әмәлий әһвалиға тәдбиқлап нәшр қилинған .Мәсилән "шәрқи түркистан тилиниң рәсимлик елипбәси," "шәрқи түркистан тили герамматкиси, "һесаб," "қоллиншчан гиометирийә," "җуғрапийә," "анатомийә," "тәбиәт," енгилизчә - уйғурчә луғәт" , "турмуш билимлири," "кәштичилик," "йипәк ишләпчиқирш техникиси," " салам хәт йезиш қолланмиси" қатарлиқлар.

3. Әдәби әсәрләр .Әдәби әсәрләрниң көпинчиси енглиз, әрәб, шивет тиллиридин бивастә уйғур тилиға тәрҗимә қилинған . Мәсилән "һәсәнниң өйи," "җириңлимайдиған тилла," " сәһрайи кәбирдә езиққан икки бир туққанниң һекайиси," " босаға вә болуң," " булбулниң һекайиси." Булардин сирт улар йәнә, шиветсийилик нобел мукапатиға иришкән аял язғучи селма лагерофниң "муқәддәс франсиско," "йәттә хил җан алғучи җинайәт" , левис валлесниң" бен хур" дегән һекайилириниму тәрҗимә қилип,бесип тарқатқан.

4. Тарихи әсәрләр. Мәсилән "қәдимқи заман тарихи," "оттура асия тарихи," " исраилийә тарихи," " қәдимқи ядикарлиқлар тарихи" қатарлиқлар, бу тарихи материялларниң бир қисми бесип тарқитилған болсиму , бир қисмини бесишқа үлгүрәлмигән.

5. Гезитләр. Әйни чағда қәшқәрдә қурулған шәрқи түркистан ислам җумһурийити тәрипидин чиқирилған бир қисим гезитләр мушу басмаханида бесилған. Мәсилән: истиқлал гезити, " шәрқи түркистан һаяти," "әркин түркистан," "йеңи һаят һөрийити," "яруқлуқ алтә шәһәрниң розинамиси" қатарлиқлар.

6. Банка чеки,сияси тәшвиқат материяллири, һәр хил иланлар, саяһәт аткериткиси, паспорт вә һәр хил талонлар . Басма завутиниң бир қетимлиқ статистика материялиға асасланғанда, улар шәрқи түркистан ислам җумһурийити үчүн 42800 данә паспорт бесип бәргән.

7. Калиндар . Шивет миссонерлири 1908 - йилдин башлап "шәрқи түркистан йилнамиси "намида калиндар бесип тарқатқан болуп, бу калиндар таки 1938 - басма завути иштин тохтиғичә болған арилиқта давамлиқ нәшр қилинип турған.
Бүгүнки күндә бу қиммәтлик материяллар шиветсийидики һәр қайси китабхана вә архипханиларда сақланмақта. Мән буларниң бир қисмини стокһолим университетиниң китабханисида көрүшкә муйәссәр болған идим.


Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт