Солмон арилида хитай муһаҗирлири булаң-талаң қилинған вәқә һәққидики учурлар


2006.04.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Бирләшмә агентлиқиниң хәвәр қилишичә,хитайниң дөләт рәиси хуҗинтав америкини зиярәт қилишқа башлиған күни, йәни 2006 ‏- йил 4 ‏- айниң 18 ‏- күни тинч окянниң җәнубидики солмон арилида хитай муһаҗирлиирниң дуканлирини булап от қойивитидиған җиддий вәқә йүз бәргән. Хәвәрдә баян қилинишичә, 4 ‏- айниң 25- күни әтигән саәт нөлдин 29 минут өткәндә, тенч окянниң җәнубидики солмон тақим араллиридин 310 нәпәр хитай муһаҗири айрупилан билән гуаңҗудики бәййүн айрудромиға қайтуруп келингән. Йәнә бир түркүмдә 21 хитай муһаҗири йетип кәлгән. Вәқә йүз бериштин бир күн бурун 15 нәпәр гуаңдоңлу қ вә шаңхәйлик хитай муһаҗир чоң қуруқлуққа аллиқачан қайтип келип болған икән.

Хәвәр баян қилинишичә, тинч оканниң җәнубида солмон араллирини өз ичигә алған 25 арал дөлити тәйвәнниң иттипақдеши. Әмма чоң қуруқлуқтики хитай һөкүмитиниң бу тақим араллиридики кичик дөләтләр билән депломатик мунасивити йоқ. Бу аралда хитай муһаҗирлирини булайдиған вәқә йүз бәргәндин кейин, чоң қуруқлуқтики хитай һөкүмити муһаҗирлирини қутқузуш үчүн өзиниң папуа йеңи гинниядики әлчиханисидин пайдиланған. Хитай һөкүмити һазир хитай пуқралириға солмон тақим аралириға бармаслиқни җакарлимақта.

Асасий билимләр

Дуня хәритисигә қарайдиған болсақ, тенч окянниң җәнубидики папуа йеңи гиняниң шәрқ тәрипидә 6 кичик гүзәл аралдин тәркип тапқан солмон тақим араллири дәп атилидиған бир әл бар. Бу әлниң нупуси 50 миңдин ашиду. Бу әлдә яшайдиған мираниянлар 1978 ‏- йили 7 ‏- айниң 7 ‏- күни әнгилийидин мустәқил болған. Бу әлниң зимининиң 90% и орманлиқ. Бу дөләт адәттә японийә, әнгилийә, австралийиләр билән тиҗарәт қилиду. Униң кавчук, яғач, белиқ мәһсулатлири даңлиқ. Бу дөләттин нефитму чиқиду. Бу әлдә миңдәк хитай муһаҗири бар. Улар әслидә тәйвәндин яки хоңкоңдин келип йәрләшкән.

Хитай пуқралири бу дөләтләргә наһайити тиз сүрәт билән көчүп келишкә башлиған

Б б с мухбири сипилерниң баян қилишичә, йеқиндиқи бирнәччә йил ичидә бу әлгә чоң қуурқлуқтинму хитайлар көчүп келишкә башлиған. Бәлки улар наһайити көп пул елип келип, деңиз саһиллиридин йәр -зимин сетивелип рестуран, қавақ вә сода сарийи бина қилип теҗарәт башлиған. Бир һәптидин буян бу әлдики хитай базирида вәқә йүз бәгәндин кейин, бу кичик дөләт бирдинла дунядики учур вастилириниң деққәт қиливатқан йәнә бир мәркизи ноқтисиған айланди. Мухбирниң 'солмон юлтузи' гезити арқилиқ игәллишичә, тәйвән дуняда иттипақ түзүп, депломатийк мунасивәт орнатқан дөләтләрдин гәрчә аран 25 и қалған болсиму, чоң қуруқлуқтики коммунист хитай һөкүмити шуларниму тәйвәндин талишиш пурситини қолдин бәрмәй келиватиду. Болупму йеқинқи бир нәччә йил ичидә хитай пуқралири бу дөләтләргә наһайити тиз сүрәт билән көчүп келишкә башлиған. Чоң қуруқлуқтин бир хитай көчүп кәлсә , у өзиниң уруқ-туққанлирини әкилип, уларниң һәрбири йәнә өзиниң башқа җәдди -җәмәтлирини әкилип наһайити тиз көпүйүшкә башлиған. Қисқиси мушу бирнәччә йил ичидила солмон араллирида хитайларниң сани бир нәччә миңға йәткән. Улар ачқан ширкәтләр гәрчә йәрликләр үчүн бәзи хизмәт пурсити яратқан болсиму, әмма улар тәминлигән хизмәт шараити начар, иш еғир вә униң әксичә тәминат төвән болғачқа, шундақла йәнә уларниң сода әхлақи начар болғачқа, бу 'йеңи байлар' йәрлик хәлқниң қаршилиқиға учриған. Бу йилларда чоң қуруқлуқтин кәлгән хитайлар билән әслидә йәрлишип қалған тәйвән вә хоңкоңлуқ хитай муһаҗирлири оттурисидики зиддийәтләрму кәскинләшкән. Б б с мухбири сипилер әпәндиниң австралийә учур вастилири арқилиқ игәллшиичә, солмон араллириға кәлгән хитай пуқралири бу аралда хянәтчилик-чрикликни әвҗ алдуривәткән. Солмон араллирида йүз бәргән хитай муһаҗирлирини булаң -талаң қилидиған вәқә 4 ‏- айниң 5 ‏- күни елип берилған парламинт сайлимида, снидер рини әпәндиниң баш миниситилиққа сайлиниши үчүн хитай муһаҗирлири парламнит әзалириға пара бәргәнликигә қарита пәйда болған наразилиқтин келип чиққан. Нәтиҗидә наразилиқ малиманчилиққа айлинип, 18 ‏- апирл күни йәрлик хәлқ топлинип келип хитайлар ачқан дуканларни булап, от қоюшқа башлиған.

Бу қетимқи вәқәдә 90% хитай базрии вәйран қилинған

Хоңкоңда чиқидиған 'дагоңбав гезити' дә баян қилинишичә, 18 ‏- април күни солмон араллириниң пайтәхти хонияра шәһиридә йүз бәргән малиманчилиқта хитай базири һуҗум нишаниға айланған, 20 дәк дукан, миһманхана көйдүриветилгән. 19 ‏- Апирл күни хоняра шәһиридә хитай базарлирини көйдүрүш йәнә давамлашқан. Бу күни йәнә 20 дин артуқ җайдин асман пәләк ис -түтәк көтүрүлгән. Туқунушта сақчи вә тнчлиқни қоғдаш қошунлиридин 6 киши яриланған. Гәрчә хитай муһаҗирлири өлтүрүлгән һадисә йүз бәрмигән болсиму, әмма бу ‏-‏-‏- мәзкур арал дөлитидә 2000 ‏- йилидин буян йүз бәргән әң еғир вақә болуп һесабланмақта. Омумән бу қетимқи вәқәдә 90% хитай базрии вәйран қилинған. Зиян миқтари 20 милйон юәндин ашидиғанлиқи мөлчәрләнгән.

Америка авазиниң баян қилишичә, чоң қуурқлуқтики хитай һөкүмити бойн 777 бәлгилик йолучи айрупилан әвәтип солмон араллириға йеқин башқа әл арқилиқ 300 дин артуқ хитай муһаҗирини гуңҗу вә шаңхәйгә қайтуруп кәлгән. Солмон араллиридин хитай муһаҗирлирини қайтуруп келиш иши хитай рәиси хуҗинтавниң тәстиқи билән иҗра қилинған. Солмон араллиридики қалаймиқанчилиқ техичә давамлашмақта. (Вәли)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.