Дуняда сүний һәмраһларни қоғдаш буйичә йеңи бурулуш


2007.02.15

Хитай 2007 ‏- йил 11 ‏- январ күни сүний һәмраһқа қарши қорал синақ қилди. Бу синақ арқилиқ өзиниң орбитида айлинип туруватқили йәттә йил болған феңйүн 1- c бәлгилик һаварайи сүний һәмраһини 530 деңиз чақирим игизликтә партлатти. Хитай өзиниң бу қетимқи аләм бошлуқи қораллирини синақ қилғанлиқини икки һәптидин кейин етирап қилғандин кейин, дуняға " биз тинчлиқ үчүн қоллинимиз" дейишкә башлиди. Әмма сүний һәмраһ пачақланғандин кейинки миңлиған хитай әхләтлири һазир аләм бошлуқида ләйләп йүриду. Чүнки хитай башқа дөләтләргә охшаш аләм бошлуқиға чиқарған техника әслиһәлирини тинч йол билән қайтурувелиш яки парчилирини йиғивелиш иқтидариға игә әмәс. Бу мәсилә һазир хәлқарада муназирә қозғидила әмәс, бәлки йеңи борулуш пәйда қилди.

Хитай даирилириниң аләм бошлуқида қорал синақ қилғандин кейинки җакарлири бир-биригә зит

Америкиниң дөләт мудапиә учур мәркизи ( CDI ) вә б б с елан қилған мулаһизиләрдә баян қилинишичә, хитай сүний һәмраһқа қарши қорал синақ қилғандин кейин, хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси лю җәнчав "бу синақ башқа бир дөләткә қаритилмиған" дәп баян қилди. Хитайниң дөләт мудапиә министири сав гуаңчуән "бундақ қоралларни давамлиқ синақ қилидиған пиланимиз йоқ" дәп җакарлиди. Униңдин кейин, хитайниң ташқи ишлар минситири ли җавшин 15 ‏- феврал күни японийидә "җуңго аләм бошлуқи техникисини тинчлиқ үчүн қоллиниду" дәп җакарлиди. Буниңдин мәлумки, хитай даирилириниң аләм бошлуқида қорал синақ қилғанлиқи тоғрисидики җакарлири бир-биригә зит. Улар бу синақниң растини дуняға чүшәндүрүш үчүн йәнә қандақ ялған ейталиши мумкин?

Хитайниң "башқа дөләткә қаритилмиған" дегини ялған

Америка йәр шари бихәтәрлик мәсилилири тәтқиқатчиси җоһн әпәндиниң баян қилишичә, хитайниң 11 ‏- январ күни елип барған сүнйи һәмраһқа қарши қорал синиқи тунҗи қетимлиқ синақ әмәс, бәлки буниңдин бурунқи йигирмә нәччә йил ичидә хитай 4 қетим синақ елип берип мәғлуп болған иди. Аләм бошлуқида америкиниң учур -алақә, чарлаш, айрупиланларға йүнилиш көрситиш, һава райи қатарлиқ җәһәтләрдә хилму-хил сүний һәмраһлири бар. Хитайниң буқетимқи сүний һәмраһқа қарши қорал синиқи, радар долқунлириға қарши кашила қилиш синиқи қатарлиқ синақлири һечболмиғанда тәйвәнгә қаритилғанлиқи наһайити ениқ. Чүнки хитай тәйвәнни өзиниң бирқисми дәп қарайду, америка болса тәйвәнниң мустәқил болушини қоллимисиму, әмма қанун җәһәттин әгәр тәйвән таҗавузға учриса уни қоғдаш мәҗбурийити бар. Америка бу җәһәттә көпинчә һалда сүний һәмраһлардин пайдилинишқа тайиниду. Бу мәнидин ейтқанда, хитайниң бу хил қорал синиқи америкиғиму қаритилған.

Хитай аллиқачан район характерлик тоқунушниң ичидә

Америкидики "мирас фонд җәмийити"ниң тәтқиқатчиси җоһн тасик әпәндиниң баян қилишичә, хитайниң мушу бир йил ичидә җакарлиғанлирини әсләп көридиған болсақ, хитай аллиқачан район характерлик тоқунушниң ичидә туруватиду. Хитайниң бир деңиз пилоти японийә территорийисидики сәнкаку араллириға йеқинлишип, уни "җуңгониң деңиз тәвәлики" дәп җакарлиди. Тарихтин буян хитай билән корийә чегриси болуп келиватқан чаң бәйсән теғини "җуңгониң игилик һоқуқи тәвәсидә" дәп җакарлиди. Далай лама ташқи моңғулийини зиярәт қилмақчи болғанда, "әгәр ташқи моңғолийә далай ламаниң зияритини қобул қилса, җуңго ташқи моңғолийиниң башқа дөләтләр билән болған барлиқ төмүр йол қатниши вә иқтисадий алақисини үзүп ташлайду" дәп җакарлиди... Әгәр мушу тоқунушларниң қайси бири җиддий түскә кирсә, хитай америка, японийә, ғәрбий явропа, исраилийә, һәтта һиндистанниңму аләм бошлуқидики сүний һәмраһлириға һуҗум қилиши турған гәп.

Америкиниң хитай билән аләм бошлуқи техникииси җәһәттә келишим түзүши һаҗәт әмәс

Бирләшмә агентлиқиниң язғучиси җермунд җәйсеннниң баян қилишичә, хитай сүний һәмраһқа қарши қорал синиқи елип барғандин кейинла, аләм бошлуқида қорал синақ қилишни чәкләш тоғрисида америка билән бивастә сөһбәтлишип, келишм түзүш хиялида болди.

Әмма америкиниң аризона шитатидин сайланған кеңәш палата әзаси җоһн кийл әпәндиниң баян қилишичә, америка сүний һәмраһлириниң бихәтәрликини қоғдап қалалишидики бирдин ‏- бир йол дүшмәнләшкүчи қоралларнила әмәс, аләм бошлуқидики сүний һәмраһларға зәхмә йәткүзидиған әхләт-тозанлардин ибарәт дүшмәнниму атмосфирадин чәтләштүрүштин ибарәт. 1960 ‏- Йилларда совет иттипақи сүний һәмраһларни пачақлайдиған қоралларни нәччә он қетим синақ қилған, һәтта 1985 ‏- йили сүний һәмраһларға қарита йәр йүзидин әмәс, бәлки 80 миң гәз игизликтики һава бошлуқидин атидиған технкиға игә болған иди. Сүний һәмраһқа қарши елип берилған бундақ синақлар 1997 ‏- йили америка һәр қандақ сүний һәмраһни йәр йүзидин лазир нури билән әма қилип қоялайдиған иқтидарға игә болғанда, андин ахирлашқан иди. Америкиниң вәкили киритинаниң 14 ‏- феврал күни җәнвә йиғинида баян қилишичә, һазир америкиниң хитай билән аләм бошлуқи техникиси җәһәттә сөһбәтлишиши яки келишим түзүши һаҗәт әмәс. Америка сүний һәмраһларни қоғдаш иқтидариға игә. Бәлки америка президенти җорҗи бушниң 2008 ‏- йиллиқ хамчотидиму, америкиниң аләм техникиси җәһәттики үстүнлүкини сақлаш үчүн давамлиқ тәтқиқат елип беришқа 10 милйон америка доллири аҗритилған. (Вәли)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.